مادران مجسمه‌ساز !
زهرا کیایی
زنان و مادران عصر جدید تفاوت‌های زیادی با اعصار پیشین دارند؛ اگر از تفاوت‌های فکری و گفتاری و رفتاریشان گذر کنیم به تعدد نقش‌هایشان می‌رسیم که امروزه در قیاس با اعصار گذشته، نمایی از تضاد دارد! از زنان و مادرانی سخن می‌گوییم که شاغل هستند! هرچند اگر همسرداری، فرزندپروری و مدیریت خانه را سه شغل طاقت فرسا محسوب کرده باشیم! زنان حتی بیش از مردان و با تنوعی افزون‌تر، همواره صاحب شغل بوده‌اند! یکی از این مشاغل که البته قدمتی باستانی داشته و از دل آن سه شغل خارج می‌شود؛ مجسمه‌سازیست! که بخش عظیمی از زنان و مادران را به خود مشغول کرده و حتی به دلیل سیر پیشرفت فکری و تکنولوژیکی جوامع، بر شدت و کثرت آن افزوده است! اما مادران مجسمه‌ساز چه کسانی هستند؟ و محصولات سفال‌گونه و کوزه‌گرانشان در کدام بازارها به فروش می‌رسد؟!
پیشینه مجسمه‌سازی
مجسمه به معنای جسمیت دادن یا تصویر بخشیدن به یک فکر یا ایده است. انسان همواره علاقه‌مند به جسمیت دادن به افکار خود بوده است و این کار را در عالم ذهن با تصور و در عالم واقعیت با تجسم و جسمیت بخشیدن یا مجسم کردن انجام می‌دهد. به این ترتیب جهان پیرامون ما تجسم مادی افکار انسان‌ها در طول تاریخ و اعصار است که در قالب اشیا و ساختمان‌ها و متون نوشتاری و غیره دیده می‌شود و خود نیز متقابلا بر شکل‌گیری ذهن و فرهنگ آدمی اثر می‌گذارد! به این ترتیب انچه را که توسط ذهن انسان جسمیت یافته مجددا به ساختن ذهنیت انسان می‌پردازد. به عنوان مثال انسان امروز موبایل می‌سازد و موبایل هم ذهن انسان را تعییر داده و شکل می‌دهد. این پدیده امروزه به عنوان یک رشته تخصصی دانشگاهی یعنی روانشناسی فرهنگی مورد توجه اندیشمندان روانشناسی و جامعه‌شناسی قرار گرفته است. اما آنچه که از صورت مدرن تجسم ذهنیت انسان در قالب اشیاء گفته شد، در گذشته بیش از سایر مجسمه‌ها، با پدیده معروفی از مجسمه‌سازی به نام بت و بت‌خانه شناخته می‌شده است و افکار و تصورات مردمان ان دوران خود را در اشکال و اندازه‌های متعددی به نام بت می‌نمایاند و مردمان را به پرستش آن‌ها می‌نشاند! به این ترتیب مجسمه‌های ساخته دست آدمی‌خود، سازنده ذهن و نحوه رفتار و سبک زندگی آنان می‌شدند! این چرخه «کنش متقابل»، همیشه و در تمام اعصار با شکل‌های گوناگون اما با تعریف یکسان وجود داشته و در زندگی بشر خودنمایی می‌کرده است.
چرا ما انسان‌ها مجسم سازی را دوست داریم؟
دلائل متعددی را می‌توان در پاسخ به این سؤال اقامه کرد اما محوری ترین پاسخ «آسان سازی» است. انسان با هدف آسان‌سازی امورات خود در جنبه های متعددی چون «روابط متقابل» به منظور استفاده از مفاهیم و زبان مشترک با سایرین، و یا رها شدن از ذهنیات و تلاش‌های ذهنی و کشمکش‌های آن و غیره دست به چنین اقدامی می‌زند. این از جمله توانایی‌های منحصر به فرد انسان است که او را به موجودی خلاق و سازنده مبدل کرده و تولیدات او در طول تاریخ زندگی‌اش همواره تسهیل‌ساز بوده است. اما این تمایل ذاتی انسان به مجسمه‌سازی در جهت تسهیل امورات، خود تبدیل به بزرگ‌ترین عامل تهدیدکننده سلامت روان انسان و فاصله گرفتن او از هنجارها و سیر به سوی نابهنجاری‌ها شده است.
تهدید بزرگ سلامت روان
«آسوده طلبی» آدمی عامل ابزارسازی می‌شود که زندگی فردی و اجتماعی او را تسهیل می‌کند و در یک فرایند شکل‌گیری متقابل آن ابزارها سبب آسوده طلبی بیشتر آدمی می‌شود! به این ترتیب انسان برای یادآوری مفهوم عمیق آفریننده و خدا و پرستش او به رنج می‌افتد چرا که هیچ تصور عینی از آن ندارد و بر سر چگونگی‌اش با سایرین اختلاف نظر دارد، از همین‌روی به فکر ساختن نمادی از خدا افتاده و نامش را بت می‌گذارد! در اینجا بت خدا نیست! بلکه نمادی از خدا است؛ ولی با گذر زمان و نسل‌ها و فرایند اثرگذاری متقابل، انسان نماد بودن بت‌ها را فراموش کرده و به پرستش مجسمه‌های بی‌جان می‌پردازد و بت پرست می‌شود! با ادامه روند بت‌پرستی او، افکار و هیجانات و رفتار او و در نتیجه سبک زندگیش متفاوت شده به کجی و انحراف از سلامتی می‌رسد. پیش از این و در شمارگان گذشته در تعریف بت‌پرستی به این امر اشاره کردیم که بت تنها سنگ و چوب نیست بلکه هر عادت غلط یا درست رفتاری به ارث برده شده از گذشتگان است که صرفا با استدلال آن‌که پدر و مادر و خاندان و قوم ما آن را انجام می‌دادند به انجام برسد اما از هدف و فلسفه ان بی‌اطلاع بوده و تلاشی هم برای دانستنش نکرده باشد بلکه هر فردی که این عادات را مورد سؤال قرار دهد تقبیح و تهدید شود! با این تعریف جوامع انسانی با بتهای متعددی در شخص و خانواده و اجتماع خود مواجه‌اند که البته عامل اصلی بالا نگه داشتن این پرچم و تداوم رفتارهای عادت گونه ای که تنها پوسته و بقایای افکاری است که بر آن پایه‌گذاری شده‌اند و دست به دست در میان نسل‌ها منتقل می‌شوند؛ مادرانند!
مادران مجسمه‌ساز!
امروزه در جامعه با هر فرد زن و مرد و مخصوص با هر مادری که پیرامون بت‌سازی و بت‌پرستی سخن بگوییم آن را تقبیح و تمسخر خواهد کرد غافل از آن‌که بسیاری از آنان خود در ارتباط با فرزندانشان به جای فرزندپروری، مجسمه‌سازی می‌کنند! بسیاری از انسان‌های امروز که با بیماریهای متعدد روحی فردی و اجتماعی مواجه‌اند به واقع اسیر مجسمه‌های فکری و رفتاری خویشند که محصول تربیت والدین و به ویژه مادرانشان است. مادرانی که خود به دلیل صفت ذاتی آدمی یعنی تن آسایی، هیچ‌گاه بر دلیل و فلسفه و فایده رفتارها و باورهای القا شده از تسل گذشته خویش نیندیشیدند، بلکه تنها به انتقال آن به نسل آینده پرداختند و نسل آتی نیز این مسئولیت را شانه به شانه به نسل‌های بعدی! آن زمان که تصورمان از خدا تنها موجودی ترسناک و منتقم و تهدیدگر و امنیت زداست! و سعی در تربیت کودکان‌مان با ترسانیدن‌شان از خشم خالق مهربان‌تر از مادر و ایمنی بخش‌تر و قابل اتکاتر از پدر داریم و بدون آن‌که خود بر مفهوم واقعی آفریننده اندیشیده باشیم تنها به انتقال ترس و بی‌اعتمادی به خدا و جهان به فرزندمان می‌پردازیم؛ ما در حال مجسمه‌سازی هستیم و نه تربیت و انسان سازی! و یا آن زمان که سنت های ملی و مذهبی‌مان را بدون آموزش حکمت و دلیل و فلسفه آن‌ها به کودکان و تشویق آنان به تفکر و سؤال و در نتیجه کسب معرفت؛ به انان آموزش داده‌ایم در حال مجسمه‌سازی سنت‌های ملی و مذهبی خودیم و نه انتقال فکر و معرفت. آموزش هر مفهوم تربیتی مثل «احترام به والدین» زمانی در پرورش فرزندان مؤثر خواهد بود که مادران خود علت این احترام را فهمیده باشند و آن را برای فرزندان خود شرح دهند و خود نیز الگوی عملی و با معرفت انجام آن‌ها باشند. آموزش «کتاب خوانی» زمانی برای کودکان و نوجوانان مفید و اثرگذار است که مادران بتوانند ارزش و اهمیت کتاب خوانی و مضرات بی‌توجهی به آن را در گفتار و عمل به فرزندان خود منتقل کنند؛ وگرنه تنها آنان را به سفال‌های شکل داده شده‌ای بدل خواهند کرد که کتابی در دست دارند! یعنی تهی از هرگونه دانایی و معرفتند! مثل این‌که برای چه می‌خوانند و چگونه باید از آن سودمند شوند. به طور خلاصه مادرانی که «فکر کردن و سؤال پرسیدن» را به فرزندان خود نیاموزانند؛ بلکه از سؤال بترسند و آن را سرکوب کنند و مانع چون و چرای آنان شوند و یا قادر به راهنمایی یا پاسخگویی مناسب به شبهات و سؤالات فرزندان خود نباشند در حال آدم‌سازی نیستند بلکه تنها به مجسمه‌سازی می‌پردازند و فرزندانشان به بزرگ‌سالانی بدل می‌شوند که تجسم افکار صدها و شاید هم هزاران سال پیش اجداد خویشند؛ یعنی سفال‌ها و مجسمه‌هایی توخالی یا عاری از معرفت! به واقع، رفتارهای فاقد فکر و معرفت حرکت مجسمه‌ای و عروسکی است و چنین انسانی تنها مجسمه یا همان بت متحرک است!
مجسمه‌ها می‌شکنند!
محتوای درون هر انسان اندیشه‌ها و باورهای عمیق اوست که او را غنا می‌بخشد! انسان‌های فاقد قوه اندیشه ظاهری مزین و جذاب اما درونی خالی و پوچ دارند و از بیماریهای آسیب‌زننده‌ای چون اختلالات هویتی، افسردگی، اضطراب مداوم و نابهنجاری‌های شناختی و رفتاری رنج می‌برند! قدرت مقاومت‌شان ضعیف و اعتماد به نفس و عزت نفسی محدود دارند و در نتیجه با پرتاب یک سنگ کوچک در جریان زندگی یا با تکانی جزئی و نسیمی، خورد و متلاشی و از هم گسیخته شده و مبتلا به بیماریهای حادتر روان تا به حد بستری در بیمارستان‌ها یا ابتلا به انواع اعتیاد مواد یا رسانه و غیره خواهند شد. مجسمه‌ها در جریان زندگی به آسانی می‌شکنند و هیچ‌گاه آماده پذیرش مسئولیت‌های خانوادگی و زوجی یا اجتماعی نیستند و بلکه بیشتر وقت خود را به ژست‌ها و ادعاهای پوچ می‌گذرانند! مادران باید بیش از هرچیز دیگر از آموزش رفتارهای سنتی یا خانوادگی یا مذهبی مجسمه‌گون یا به عبارتی سنت و دین مجسمه ای پرهیز نمایند و با مطالعه و تلاش و تفکر نخست خود و سپس فرزندانشان را انسان‌های پرمحتوی و عمیق تربیت کنند! چه در غیر این صورت تفاوت اجتماع محصول تربیتشان با جوامع بدوی تنها در شکل و جنس بت‌هاست وگرنه هم آن‌ها بت ساز و بت پرستند و هم اینان! بدون شک بازار خرید چنین محصولات فاقد اندیشه‌ای، سودجویان و برده‌دارانی هستند که با تکیه بر ترس و تلقین و تبلیغ آنان را به چنگ آورده به خدمت اهداف خودکامشان در می‌آورند!