مدرسه خوب را بشناسید
زهرا کیایی
دغدغه فراگیر والدین در تمامی مقاطع تحصیلی فرزندانشان همواره ثبت‌نام آنها در مدرسه‌ای مناسب است تا بتوانند نسبت به کیفیت آموزش آن و به ویژه آثار تربیت شخصیتی و اخلاقی بر روی کودکان و نوجوانانشان که اثر گرفته از دوستان همسال و اولیای آن مدرسه است مطمئن باشند. اما علی‌رغم این نگرانی، در بسیاری مواقع والدین خود را در دستیابی به این اهداف موفق نمی‌بینند چرا که خروجی مدرسه منتخبشان یعنی فرزندشان، خود را با چنان خصیصه‌هایی به والدینش معرفی نمی‌کند! سؤال این‌جاست که آیا چشم‌انداز و آگاهی والدین نسبت به خصیصه‌های مدرسه خوب درست است و اساسا مدرسه خوب صاحب چه ویژگی‌هایی باید باشد؟
والدین از مدرسه چه می‌خواهند؟
انتظار والدین از مدرسه طیف گسترده‌ای را در بر می‌گیرد که در سطحی‌ترین و ابتدایی‌ترین آن والدینی قرار دارند که مدرسه را ابزاری جهت چندساعتی فراغت از نگرانی نسبت به رفتارها و حرکات و گفتار فرزندانشان می‌دانند تا بتوانند در سایه آن اندکی بیاسایند؛ به ویژه آن که با کودکانی هرچه پر جنب و جوش‌تر و فعال‌تر مواجه باشند. عده‌ای دیگر از والدین، مدرسه را مکانی برای آموزش و یادگیری در چهاچوب سواد آموزی تعریف می‌کنند و مطالبه اساسی آنها از اولیا و مربیان مدرسه همان است که مطمئن باشند در این مدرسه دروس به شیوه‌ای مناسب به فرزندان آموزانده شده و دغدغه‌ای برای کم سواد یا ضعیف بالا آمدن پایه درسی فرزندانشان ندارند؛ مطالبه این دسته از والدین در هر مقطع تحصیلی از کودکان و نوجوانان خود و نیز اولیا و مربیان آن مدرسه، درس و کارنامه و کیفیت آموزش معلمان و رتبه معلمان در شغل خویش در مهارتهای آموزشی و تدریس است؛ بعلاوه آن‌که این دسته از والدین در هر مقطع برای ثبت نام فرزندشان پرس و جویی گسترده از سوابق علمی مدرسه مورد نظر خویش انجام می‌دهند و در نهایت گزینه انتخاب این دسته از والدین بیش از هرچیز مدارس تیزهوشان یا غیرانتفاعی یا به عبارتی مدارس ویژه و متفاوت از مدارس عادی و دولتی خواهد بود. بخش قابل توجه دیگری از اولیا نیز که بیشترین سهم این تقسیم بندی را به خود اختصاص می‌دهند، در کشور ما مبتنی بر فرهنگ ملی و اسلامیشان، چنانچه با ورود به مدرسه‌ای نمادهای مذهبی و ملی خود را بر در و دیوار و یا چهره اولیای مدرسه ببینند آن را مدرسه خوب خواهند نامید .
اما دسته آخر این والدین کسانی هستند که علاوه بر جنبه‌های تحصیلی و درسی یک مدرسه، رشد شخصیتی و اجتماعی فرزندانشان بسیار مهم و بلکه در اولویت نخست است و از این رو به دنبال مدرسه‌ای می‌گردند که هرچند توانایی تحصیلی دانش‌آموزانش بالاست و معلمانی با سبک‌های اثرگذار آموزشی دارد اما پراهمیت‌تر از آن کودکان و نوجوانان پس از خروج از این مدارس صاحب رشد شخصیتی هم‌زمان شده‌اند که زینت بخش جنبه علمی آن‌هاست.
اولیای مدرسه از مدرسه خوب چه می‌دانند؟
دسته‌بندی انتظارات راجع به مدرسه و شناخت مدرسه خوب تنها محدود به والدین خانه نیست؛ بلکه در بخشی حتی مهمتر، این دیدگاه اولیای مدرسه و تعریف آنها از مدرسه خوب است که جهت حرکت یک مدرسه و سیاست‌گذاری‌های آن را تعیین می‌کند. یک یا چند مرتبه بالاتر از اولیای مدرسه نگاه مدیران و سیاست‌گذاران است که جهت بخش عملکرد مداس و مدیران آن می‌باشد. بر همین اساس، نگاه اولیای مدرسه دارای دو بعد وحدت و گوناگونی است! وحدت در آن بخش که علی رغم تنوع دیدگاه‌هایشان، همگی مبتنی بر دستورالعمل‌های رسمی مدیران بالایی عمل کرده و کمتر رخ می‌دهد که به خارج از آن چارچوب‌ها کوچ کنند؛ این نگاه در قالب دستورالعمل‌ها و بخش‌نامه‌های الزام‌آور در مدارس منتشر می‌شود و خواستار گزارش عملکرد از اولیای مدرسه است و یک پیام واحد برای همگان دارد: «مدرسه خوب مدرسه‌ای است که ظاهری مثبت و کمی داشته باشد» و گوناگونی از آن حیث است که میان مدیران و مربیان مدارس در اداره مدرسه و کلاسشان و نوع رفتار و گفتارشان با یکدیگر تفاوت وجود دارد، که بخش قابل توجهی از آن ناشی از نگاه آنها به ایده‌آل‌های تربیت و آموزش در مدرسه یعنی «خصیصه‌های مدرسه خوب» است! از همین روی مدارس با یکدیگر تفاوتهای قابل توجهی نیز دارند و با وجود آن نگاه واحد و الزام‌آور به مدارس، مدیران موفق شده‌اند چهره‌ای متفاوت از مدرسه خود ارائه دهند. تعداد محدودی از این مدیران و مربیان «مدرسه خوب را مدرسه‌ای کیفی و کارآمد» می‌شناسند و بر همین اساس آن را برنامه‌ریزی و مدیریت می‌کنند؛ به این ترتیب این افراد کمتر وقت خود را صرف ظاهرسازی و پاسخ‌دهی به بخش‌نامه‌ها کرده و تلاش دارند دانش‌آموزان را به شکل واقعی و ملموس در دنیای واقعی و نه کاغذی و آماری، در جنبه‌های فردی و اجتماعی و آموزشی تربیت کنند.
ویژگی‌های مدرسه خوب
مدرسه خوب در شعارها و عکس نوشته‌های تعریف نمی‌شود این آن چیزی است که اولیا باید آن را به باورهای خود اضافه کنند. بسیار دیده‌ایم که سیاست‌گذاری‌های مکتوب یک مدرسه خاص یا دولتی یا سخنان و قوانین مکتوب مدیران و سیاست‌گذاران از اهداف و آرمان‌های آموزشی و تربیتی دقیق و ارزشمند و شیوه‌های مناسب دستیابی به آنها می‌گوید به گونه‌ای که شما با مطالعه آن چهارچوب‌ها لذت خواهید برد و مشتاق می‌شوید به لمس این گزاره‌ها در عالم واقع! اما عملکرد مجریان خوش سخن و خوش شعار را در تمامی سطوح اولیا و مربیان مدرسه یا مدیران بالادستی‌شان، همراه با فاصله‌ای دور و بلکه بسیار دور از آن کلمات مکتوب یا شنیداری در قالب اهداف و شعارها می‌یابید!
ویژگی‌های مدرسه خوب با آن‌چه در تصور عام وجود دارد تفاوتهای چشمگیری دارد. علی رغم آن‌که اغلب والدین چنانچه مدرسه‌ای را ببینند با امکانات عالی آموزشی، سفرهای خارج از کشور برای دانش‌آموزانش، آموزش گسترده زبان انگلیسی و فرانسه و داشتن اولیا و مربیانی خارج درس خوانده و خوش لباس آن را مدرسه‌ای خوب و قابل اعتماد می‌نامند! اما باید اذعان داشت که مدرسه خوب نه هیچ یک از اینان و نه آن مدرسه‌ایست که بتواند به خوبی کودکان و نوجوانانمان را به خود مشغول دارد تا ساعاتی بیاساییم و نه آن مدرسه‌ایست که بهترین رتبه‌های علمی و آموزشی را در المپیادها و مسابقات به خود اختصاص داده و معمولا آن را به مدارس خاص غیرانتفاعی یا تیزهوشان می‌شناسیم و نه آن مدرسه‌ای است که تمامی اصول دینی و اخلاقی و ملی ما را بر چهره و دیوار مدرسه چسبانیده باشد و نه آنی است که مدیرانی بسیار دقیق و منظم در اجرای بخش‌نامه‌های وارد شده از مدیران بالادستی داشته باشد. مدرسه خوب مدرسه‌ای هدفمند و جدی و در عین حال فرح بخش است که چشم انداز آن خارج کردن محصلات خود پس از سه یا چهار سال حضور در آن مدرسه به عنوان افرادی هدفمند و مسئول و جدی در انتخاب مسیر زندگیشان باشد. موفقیت این مدارس در تربیت دانش‌آموزانشان مبتنی بر این صفات شخصیتی؛ بدون آن‌که به تلاشی نیازمند باشد آنان را دانش‌آموزان درس خوانی بار خواهد آورد که مشتاقانه خود برنامه‌ریزی می‌کنند و سرشار از انرژی و هدفمندی و انگیزه به مطالعه و یادگیری می‌پردازند. مدرسه‌ای که بتواند دانش‌آموزانش را افرادی مسئول نسبت به خود و جامعه خویش تربیت کند و ملاک مدیران و مربیانش این نیست تا دانش‌آموزان خوش آتیه را تنها از برگه‌های امتحانی‌شان بیرون آورد و دانش‌آموزان خوش اخلاق و نمونه را از سکوت و آرام بودن و بعضا گوشه‌گیری‌شان بشناسد و بتوانند به ارائه آمارهای چشمگیر قبولی‌های تیزهوشان یا کنکور از مدرسه‌شان بپردازند و با تکیه بر آن خود را مدارسی نمونه معرفی کنند بلکه با دوری گزیدن از این ملاک‌های کمی به کیفیت کار خود می‌اندیشند و محصول کار خود را در قالب خلاق بودن دانش‌آموزان و مسئولیت‌پذیری و هدفمندی‌شان و اهل سؤال و اندیشه بودنشان می‌سنجند؛ امری که حلقه گم شده مدارس ایران و بسیاری از نقاط به ظاهر پیشرفته جهان است. مدارس این‌چنینی بخواهند یا نخواهند؛ دانش‌آموزانشان را هم اخلاقی و هم علمی و هم مهمتر از آن دینی تربیت خواهند کرد. شاید بپرسید این امر چه ارتباطی به دین دارد و آن‌گاه ما پاسخ شما را با یک سؤال می‌دهیم : هدف دین چیست؟ اگر اندیشیده باشیم که تمامی احکام و دستورات دینی برای تقویت اساسی‌ترین صفات انسانی یعنی فکر کردن، مسئول بودن، هدفمند بودن و غیره است آن‌گاه مدرسه خوب و نمونه آموزش‌های دینی‌اش را هم در این قالب خواهد گنجاند و به این ترتیب نماز و سایر احکام دینی را به شکلی کارامد و کیفی و نه ظاهرسازانه و کمی و نامفهوم و سرشار از اجبارهای بی‌دلیل برای دانش‌آموزانش می‌آموزاند. خارج شدگان از چنین مدرسه‌ای داوطلبانه و مسئولانه به وظایف دینی و فرهنگی خود پایبند و البته مبلغ تأثیرگذار آن هستند!
چگونه مدرسه خوب را بشناسیم...
شناسایی مدرسه خوب در درجه نخست وابسته به انتظارات والدین است. نخست والدین و مادرانی که این مقال را مطالعه می‌کنند باید انتظارات خود را از موارد مضموم گفته شده پرهیز داده و آن را منطبق بر اصول کیفی کنند که به طور مختصر در این‌جا شرح داده شد و در مقالات بعدی به تشریح بیشتر مدارس کیفی خواهیم پرداخت تا چارچوب انتظارات والدین دقیق‌تر ارزیابی و اصلاح شود. پس از اصلاح انتظارات و ملاک‌های والدین، مطالبه آنان از مدارس و مدیران و مربیان و نیز کودکان و نوجوانانشان تغییر خواهد کرد. سپس در مرحله دوم مدارس خوب را باید از تعداد دانش‌آموزان مسئول و هدفمندی بشناسید که خود را نسبت به خود و جامعه خود مسئول می‌دانند و اهداف بلندی برای رشد فردی و اجتماعی و رشد اجتماع‌شان دارند. والدین بررسی های خود را از یک مدرسه خوب بیش از مربیان آن مدرسه بر روی بررسی چهره‌های مصمم و هدفمند و جدی و مسئول و مستقل دانش‌آموزانش معطوف دارند یعنی محصول دست آن مربیان! و به گفتگو با آنان و بررسی این ویژگی‌ها بپردازند. نکته بسیار مهم آن‌جاست که دانش‌آموزانی درس خوان و دارای رتبه‌های بالای علمی لزوما دانش‌آموزانی کیفی یعنی مسئولیت‌پذیر و اندیشه‌ورز نیستند اما دانش‌آموزان مسئولیت‌پذیر و اندیشه‌ورز حتما به حد توان ارثی و محیطی خود درس خوان و جدی خواهند بود.