نازپرورده
یاسمین رضوی
زمانی که یک نوزاد قدم به دنیا می‌گذارد، آن‌قدر ضعیف، وابسته، محتاج و عاجز است که حتی از عهده ساده‌ترین کارهای مربوط به خودش هم برنمی‌آید. احتیاج نوزاد حس دلسوزی و ترحم را هم همراه با عشق در دل والدین می‌کارد و همراه با حس وابستگی‌ای که برای کودک به وجود می‌آید، والدین نیز درگیر این احساس می‌شوند. کم نیستند مادرانی که افسردگی پس از شیردهی می‌گیرند. در کنار این دلبستگی و وابستگی، نگرانی برای خوب رشد کردن، حفظ سلامتی، تأمین تغذیه سالم و کافی و رسیدگی به علاقه‌مندی‌های کودک، گاه تا جایی پیش می‌رود که تبدیل به یک وسواس شده و آسیب آن بیش از والدین گریبان کودک را می‌گیرد.
واضح است که کودک نیازمند والدین‌اش است، اما اگر والدین در دام وابستگی و وسواس و نگرانی گرفتار شوند، ناخودآگاه نسبت به مستقل شدن کودک واکنش نشان داده و هر کاری که او را کمی از والدینش دور کند را طرد می‌کنند و به مسائلی که وابستگی بیشتر به همراه دارد دامن می‌زنند. در ادامه به مصادیق مراقبت‌های افراطی از کودک پرداخته و مضرات آن را بررسی می‌کنیم.
غذا بخور
اولین نکته‌ای که اغلب والدین به دام آن می‌افتند نگرانی بابت تغذیه کودک است. بخور، نخورهای افراطی و مراجعه به پزشک که چرا فرزند من غذا نمی‌خورد و روی آوردن به انواع مکمل‌ها و تجویز اشتهاآورهای متفاوت!
بد نیست بدانید که کودک همه کارهایش بر اساس غریزه است. بنابراین بر اساس غریزه‌اش هر زمان که نیاز به غذا داشته باشد، در نوزادی با گریه و نق زدن و در کودکی با زبان یا ایما و اشاره، آن را به ما می‌گوید. هر وقت هم که سیر شود، خودش کنار می‌کشد. لازم نیست با یک قاشق پُر دنبالش بدوید و مجبورش کنید غذای اضافه‌ای بخورد. متأسفانه کم نیستند والدینی که از سر دلسوزی و یا نگرانی آن‌قدر غذا توی حلقوم کودک می‌ریزند که فرزندشان خیلی سریع گرفتار پرخوری و چاقی می‌شود.
از طرف دیگر، دلسوزی‌های افراطی باعث می‌شود که نتوانند سیستم تغذیه سالم کودک را کنترل کنند. بر سر سفره نوشابه می‌گذارند و تا کودک کمی بهانه بگیرد، با استدلال «همین یه ذره، چیزی نمی‌شه» نوشابه را به کودک میدهند و معلوم است که بعد از آن دیگر نمی‌توانند جلوی بهانه‌گیری او را برای نوشابه بگیرند.
فست‌فود، پفک و چیپس و دیگر تنقلاتی که نه تنها سودی ندارد بلکه مضر نیز هستند را جلوی کودک می‌خوریم و توقع داریم کودک آنها را طلب نکند، وقتی هم بهانه گرفت، دلمان نمی‌آید او را از این خوشمزه‌جات پر ضرر محروم کنیم.
در نهایت مسلم این است که اغلب والدین در بحث تغذیه درگیر افراط و تفریط هستند و در دام احساسات و دلسوزی گرفتارند و نمی‌توانند سیستم تغذیه کودک را به خوبی و بدون احساساتی‌گری مدیریت کنند.
من هستم، نگران نباش
مادر نشسته است روی صندلی پارک و با دوستش صحبت می‌کند اما تمام حواسش به کودک‌اش است که کمی آن سوتر دارد با دوست‌هایش بازی می‌کند. این حواس جمعی و مراقبت بسیار قابل تقدیر و ضروری است. اما رفتار آسیب‌زا زمانی است که مادر خودش را میان دعواهای ساده و کودکانه می‌اندازد و تحمل ندارد کودکش کمی استقلال و دفاع از حقوقش را تجربه کند. تا کسی به کودکش بگوید بالای چشم‌ات ابروست، برای دفاع از او دست به کار می‌شود، بقیه بچه‌ها را دعوا می‌کند که چرا اسباب بازی‌هایش را گرفته‌اید، آنها را تهدید می‌کند که نباید به هیچ عنوان با کودک او بدرفتاری ـ به زعم خودش ـ داشته باشند. آن‌قدر این رفتار را ادامه می‌دهد تا داد همه در می‌آید که «ای بابا، بگذار بچه‌ها خودشون با هم کنار بیان»
کودک این مادر همیشه وابسته باقی می‌ماند. مرز باریکی است میان حمایت و کنترل کردن. البته نباید فراموش کنیم که حمایت کردن اعتماد به نفس کودک را افزایش می‌دهد چرا که احساس امنیت می‌کند و دلش به بودن شما گرم است در عین حال روابط اجتماعی را بلد است، می‌تواند از حقش دفاع کند و دارد رفتارها و برخوردهای تازه را تجربه می‌کند.
اما رفتار کنترل‌گر والدین باعث می‌شود که کودک اعتماد به نفسش را از دست بدهد، تجارب جدیدی به دست نیاورد. او یک زورگوی همیشگی باقی می‌ماند که تمام زورش بسته به والدینش است و خودش نمی‌تواند کمترین کاری برای خودش انجام دهد.
حمایت بیش از اندازه از کودک باعث می‌شود که او در بزرگ‌سالی هم نتواند به استقلال دست پیدا کند. کم ندیده‌ایم افراد پر توقعی که می‌خواهند عالم و آدم به میل آنها رفتار کنند، توقعات آنها را برآورند، برخلاف نظرشان چیزی نگویند و چون معمولا در این امر موفق نخواهند شد، چون دیگران این توقعات را برآورده نکرده و دوام نمی‌آورند، دچار سرخوردگی، شکست و افسردگی و بی اعتماد به نفسی می‌شوند.
بچه‌ام عقده‌ای می‌شه
حتما شما هم دیده‌اید کودکانی را که مدام در حال بهانه‌گیری هستند. هر لحظه چیز جدیدی توجه‌شان را جلب می‌کنند و دقیقا همان را می‌خواهند و تا به دستش نیاورند آرام نمی‌گیرند و در عوض کودکانی که اگر در یک فروشگاه اسباب‌بازی هم رهایشان کنید، بلدند چطور یکی را انتخاب کنند و کل فروشگاه را طلب نکنند.
والدین از سر دلسوزی و گاهی به خاطر کم نیاوردن جلوی دوست و آشنا، هر آنچه که فرزند طلب می‌کند را در اختیارش می‌گذارند. کودک هنوز به سن مدرسه نرسیده است و گجت‌های میلیونی در دست دارد و با آن بازی می‌کند. اتاقش از حجم اسباب بازی‌های مختلف در حال انفجار است. هر آنچه دست دیگران ببیند را می‌خواهد و والدینش نه نمی‌گویند. چنین پدر و مادرهایی معمولا می‌ترسند از اینکه بچه چیزی را بخواهد و چون برایش تأمین نکرده‌اند عقده‌ای شود. عقده داشتن همه چیز توی دلش بماند و با وجود این عقده‌ای متعدد تحقیر شده و نتواند شخصیت سالمی را در بزرگ‌سالی داشته باشد.
واضح است که چنین اتفاقی نخواهد افتاد و اتفاقا نتیجه برعکس است. اینجا هم مرز باریکی وجود دارد که نباید آن را رد کرد. نه از آن والدینی باشید که آن‌قدر داغ همه چیز را به دل کودکشان می‌گذارند که واقعا او را عقده‌ای بار می‌آورند و نه از آنها که هر آنچه کودک بخواهد را در اختیارش قرار میدهند. مناسب، به اندازه، با مدیریت و فکر و بر اساس نیاز کودک، تأمین مایحتاج کنید. کودک شما باید یاد بگیرند که خرید کردن و به دست آوردن ربط مستقیم به نیاز دارد، آن هم نیاز واقعی نه نیاز کاذب!
بد نیست که کودک با طعم محرومیت‌ها هم آشنا شوید. هرچقدر هم که میان دنیا و مصائب‌اش و فرزندتان بایستید و اجازه ندهید تیرو ترکش‌های کمبود، حرمان، بلا و... به فرزندتان بخورد، باز هم روزی فرا خواهد رسید که او از شما جدا شده و به سوی زندگی خودش می‌رود و باید بتواند، تحمل کند، انتخاب کند، از حق‌اش دفاع کند و به طور مستقل زندگی‌اش را اداره کند. آیا شما با این حجم از مراقبت افراطی از فرزندتان اجازه می‌دهید که کودکتان تمرینی برای مقابله با مشکلات داشته باشد؟
لطفا دست‌هایت را دوباره بشور
سمیرا، مادری 26 ساله است که پسری 4 ساله دارد، وقتی که پسرک به دنیا آمد به فاصله کمتر از سه ماه دچار افت پلاکت خون شد و یک ماهی را در بیمارستان بستری بود، سمیرا که با وضع جسمی نه چندان مناسب بعد از زایمان و دل‌نگرانی‌های مادرانه، یک هفته از کنار تخت پسرک در بیمارستان تکان نخورد. بعد از آن پسر حالش خوب شد، مشکل برطرف شد و زندگی از سر گرفته شد اما آنچه برای سمیرا به جا ماند، دلهره و وسواس بیمارگونه نسبت به سلامت پسرک‌اش است.
پسر کوچک روزی چندین و چند مرتبه باید دست‌هایش را با آب و صابون بشوید. از بسیاری از خوراکی‌هایی که همسن و سال‌هایش در دست دارند محروم است، مگر اینکه نسخه خانگی‌اش را با تأخیر در زمان و کاهش طعم به دست آورد. اجازه دویدن و بازی کردن ندارد، چون ممکن است زمین بخورد و از جایی پرتاب شود و...
نکته غم‌انگیز این است که اضطراب مادر به فرزند هم منتقل شده و پسرک نیز کم‌کم نسبت به سلامت جسم‌اش دچار وسواس است.
مادران زیادی هستند که کمی کمتر یا مقادیری بیشتر نسبت به سلامت جسمی فرزندشان مثل سمیرا، برخورد می‌کنند. اینجا نیز مراقبت افراطی اتفاقا کودک را آسیب‌پذیرتر بار می‌آورد و دیده می‌شود که فرزندان این والدین بیشتر مریض می‌شوند و زودتر همه ویروس‌ها را به خودشان جلب می‌کنند و معمولا دچار منفی‌انگاری، استرس و اضطراب بیش از حد نسبت به سلامت خود هستند.
اثر مراقبت‌های افراطی
کودک نازپروده با ورود به جامعه دچار سرخوردگی‌های زیادی می‌شود چرا که دیگران مثل والدین رعایتش را نمی‌کنند و او یاد نگرفته که چطور با دیگران کنار بیاید.
آستانه تحمل‌اش پایین بوده و کم صبر است و مدام دارد برای رسیدن به خواسته‌هایش جیغ و گریه راه می‌اندازد و همین باعث طرد شدن از جامعه هم‌سالان می‌شود.
نمی‌تواند قوانین بیرون از خانه را پذیرفته و آنها را رعایت کند چون کلا در خانه با مفهوم قانون آشنا نشده و نمی‌داند قانون چیست.
هدف‌گذاری و تلاش برای رسیدن به یک هدف را بلد نیست چرا که همیشه هر آنچه اراده کرده را خیلی سریع بدون هیچ سعی‌ای به دست آورده
و اما...
مراقبت‌های افراطی در زمینه‌های متفاوت باعث لوس و ضعیف بار آمدن کودک شما می‌شود. اما لازم نیست تا 6 ماهگی نگران لوس شدن او باشید، زیرا که تا این سن، کودک به شدت نیازمند محبت، توجه، در آغوش کشیده شدن است. حتی نگران این نباشید که کودکتان بغلی بشود، اتفاقا نوزاد باید بغلی باشد. پس از این سن و سال است که می‌بایست نسبت به رفتارتان کمی مدبرانه‌تر عمل کنید و جلوی احساس و دلسوزی‌تان بایستید و با عقل‌تان تصمیم بگیرید.
و نکته دوم اینکه مراقب باشید از آن طرف بام نیفتید و تبدیل به والدین سخت‌گیر نشوید. تربیت سخت‌گیرانه نیز کودک را تبدیل به یک موجود منفعل و بله قربان‌گوی بی‌اعتماد به نفس می‌کند. مراقبت‌کننده و مهربان باشید اما قاطعیت را فراموش نکنید.