تأثیر انواع مصرفی‌های ما بر سبک زندگی
چی به خورد خودمان می‌دهیم؟
طیبه رسول‌زادگان
نمی‌دانم چرا وقتی فیلم ترسناک می‌بینم، همه هول و ولاهای عالم، می‌ریزد توی دلم؟ اصلا از سایه خودم هم می‌ترسم مدام فکر می‌کنم این‌جا و آن‌جای خانه، شبح‌ها در حال رفت و آمد هستند و هر لحظه ممکن است یکی از آن وحشتناک‌ترین‌هایش، از پشت بگیردم. چرا باید فیلم دیدن، اینقدر زندگی‌ام را تحت‌تأثیر قرار بدهد؟! واقعا چرا؟
یادم می‌آید آن‌وقت‌ها هم که خواهرم، ماجراهای هرکول پوآرو را از تلویزیون تماشا می‌کرد، جور دیگری شده بود. شمّ پلیسی‌اش گل کرده بود و همه‌جا دنبال سرنخ می‌گشت. یک پا کارآگاه شده بود برای خودش!
از آن طرف هم، مادر می‌گوید: «دایی، موقع دیدن فیلم‌های بزن بزن، اخلاقش بدجوری به هم می‌ریزه.» بعد راه به راه به او می‌گوید: «آن‌قدر این آت و آشغال‌ها رو نگاه نکن!»
واقعا اخلاق ما با دیدن فیلم‌هایی با مضامین مختلف، عوض می‌شود؟ مگر چطوری می‌شویم؟ من که همیشه متوجه تغییر خلق و خویم نمی‌شوم؛ مگر این‌که شدید و ناگهانی باشد؛ مثل همان ترسیدن از شبح. ولی دیگران، خیلی وقت‌ها متوجه تغییر اخلاقم می‌شوند. آن‌ها چه چیزی توی من می‌بینند که خودم از دیدنش، عاجزم؟!
راه‌های زیادی وجود دارد که جسم و روح و روان و افکار و احساسات ما تحت‌تأثیر قرار گیرد. در واقع، تمام راه‌های ورودی ما، در این کار سهیم‌اند. منظورم راه‌های ورودی خودمان است. تعجب نکنید. هر کدام از ما هم، مثل خانه‌هایی که داخلش زندگی می‌کنیم، راه‌های ورود داریم. درست حدس زدید. یکی‌شان همین دهان، که از راهش غذا و نوشیدنی‌ها را می‌خوریم و برای ادامه زندگی جان می‌گیریم. این یکی از آشکارترین ورودیهای ماست. دیگر چه؟ درست است. یکی دیگرشان هم چشمان ماست، که دیدنی‌ها را جذب می‌کند و می‌فرستدشان برای ثبت در مخزن ذهن. باز هم هست. بله. گوش‌هایی که از دو طرف، انواع صداهای مطلوب یا گوشخراش و ناهنجار را می‌گیرند. و آخرین موارد هم، بینی و پوست ما هستند که در دریافت اطلاعات و جذبشان، ورودیهای دیگر ما محسوب می‌شوند. همه این‌ها، برای جسم ما، ورودیهای مستقیمی و برای روح و روان ما، ورودیهای غیرمستقیم به حساب می‌آیند.
حالا چرا مستقیم و غیرمستقیم؟ چون جسم می‌گیردشان، پردازش که کرد و تحت‌تأثیر قرار گرفت؛ در مرحله بعدی، روح و روان و طرز فکر می‌آید وسط و متأثر می‌شود از ورودیهای جدید.
بله. این‌طوری است. نمی‌شود آدم چیزی را مصرف کند و از تأثیرش در امان باشد. محال است. مگر شما وقتی یک غذای چرب می‌خورید؛ با وقتی که سالاد کاهو می‌خورید، یک تأثیر ثابت را تجربه می‌کنید؟ معلوم است که نه. غذای چرب، حالت سیری و شکم پُری متفاوتی به آدم می‌دهد تا سالاد کاهویی که خیلی هم انرژی‌زا نیست و کمی فیبر و ویتامین دارد و معده پُرکن است. تازه این تأثیر هم، با دخالت ویژگی‌های فرد خورنده، متفاوت می‌شود. فرض کنید آدمی که کلسترول دارد؛ کله‌پاچه بخورد. چنین فردی، ممکن است حتی کارش به اورژانس و بیمارستان هم بکشد؛ در صورتی که یک آدم دیگر ممکن است فقط احساس دلپذیر خوردن یک غذای مقوی را تجربه کرده باشد. نکته اصلی این است: هر چیزی که مصرف می‌شود، تأثیری روی فرد می‌گذارد. این تأثیر، به وضعیت فرد و آن چیزی که مصرف کرده بستگی دارد.
تمام حرف‌هایی هم که درباره اهمیت توجه به حلال و حرام بودن لقمه، غذای پاک و غیر پاک، زده می‌شود؛ برای همین تأثیرگذاری است. اگر ما آب و غذای آلوده بخوریم، مریض نمی‌شویم؟ آن‌وقت، بیماری جسم ما، فریاد می‌زند که اشکالی در خوردنی و نوشیدنی‌مان بوده. حالا وقتی لقمه، حرام و ناپاک بود؛ از کجا اثرش را باید فهید؟ اثر این‌جور چیزها هم، در رفتار و کردار و افکار ما خودش را نشان می‌دهد. در واقع، گرایشات‌مان به سمت و سوی دیگری میل می‌کند که با حرامی و ناپاکی، تناسب دارد.
هر آنچه دیده بیند، دل کند یاد!
تا به حال شده، رفته باشید بازار و دو سه ساعتی توی مغازه‌های مختلف چرخیده باشید و یک‌عالمه چیزهای پر زرق و برق، یا نه، بی‌زرق و برق ولی نو و تازه دیده باشید و توی خانه به یادشان نیفتید؟ مگر می‌شود همچین چیزی؟
سهیلا که هر وقت می‌رود بیرون، همین‌طوری می‌شود. مدام یادش می‌افتد فلان مغازه، چه مانتوهای خوشگلی داشت؟ چه روسری‌های رنگ به رنگی، توی آن یکی پاساژ بود؟ چقدر لباس بچگانه توی نی‌نی‌کده، حراج کرده بودند که دلش می‌خواهد همه را بخرد و برای سیسمونی بدهد به دخترعمه‌اش.
خیلی طبیعی است. چشم دیده؛ حالا هم دل، می‌خواهدش. پس چشم، راه ورود بسیار مؤثری بوده. برای همین هم هست که می‌گویند: «چشمت رو نگه‌دار، دلت پاک بمونه.»
انواع چشم‌چرانی‌ها، برای همین منع شده دیگر. چشم‌چران، از راه چشمش، چیزهایی را جذب می‌کند که قادر به داشتنشان نیست. برای همین هم هست که انواع منکرات، رواج پیدا می‌کند. ولی اول از همه، این چشم است که وارد عمل شده و یک ورود غیرمجاز را رقم زده. بعدش، چیزی که دیده شده؛ مدام در ذهن بیننده، می‌چرخد و یادآوری می‌شود.
ورودیهای ما، خروجی‌‌هایمان را رقم می‌زنند.
در خیابان ما، فقط دو سه تا مغازه وجود دارد که یکی هم کنار مجتمع آپارتمانی ماست؛ یک مغازه لباس‌فروشی مخصوص بچه‌ها و خانم‌ها. خیلی از همسایه‌ها، غروب‌ها، می‌روند آن‌جا و مشغول گپ و گفت دوستانه می‌شوند. من هم گاهی سری می‌زنم. فضایی دوستانه و صمیمی در همان مغازه کوچک، جاری است و زنان اکثرا خانه‌دار، از دل مشغولی‌های خانه و زندگی‌شان، گفتنی‌ها دارند. ولی چند وقت پیش، با چیزی مواجه شدم که شوکه‌کننده بود. بعد از دو سه ماه غیبت، سری زده بودم و خانم فروشنده را در حال مشاجره تلفنی با یکی از مشتری‌هایش دیدم. سابقه نداشت این طرز برخورد. پرسیدم: «چیزی شده؟» گفت: «نسیه خریده، پولم رو نمیاره بده.» بعد از کمی صحبت معلوم شد که اولین بار نیست که این اتفاق می‌افتد و آن مشتری هم، تنها مشتری بدقول نیست. با خودم گفتم: «اگه روال عادیه و همیشه اتفاق میفته، پس چرا خانم فروشنده، اعصاب نداشت؟ قبلا که خیلی آروم بود؟» این شد یک سؤال بزرگ در ذهنم.
مدتی گذشت و بعضی سر و صداها توی ساختمان‌مان زیاد شد. چه صداهایی؟ دعوا کردن خانم مدیر ساختمان با ساکنان، بر سر مسائل بسیار کوچک و جزئی. مسائلی که پیش از آن، اصلا به عنوان مشکل، مطرح نمی‌شد یا تذکر مختصری بابتش به افراد می‌داد. نمی‌دانستم قضیه چیست؟ نکند ایشان مشکلی پیدا کرده‌اند و برای همین تحمل‌شان پایین آمده؟
از طرفی هم آپارتمان ما، با آپارتمان مدیرساختمان، دیوار به دیوار است؛ طوری که با این دیوارهای باریک و کاغذی، صدای تلویزیون که چه عرض کنم، صدای حرف زدن خودشان و مهمانان‌شان هم، به راحتی در خانه ما، شنیده می‌شود. روی همین حساب، وقتی از مدتی قبل، تلویزیون‌شان هر روز سر ساعت مشخصی روشن می‌شد، سخت نبود که حدس بزنم پای سریال جدیدی در میان است. آن هم درست بعد از این‌که، نصاب آمد و برایشان دیش نصب کرد و تنظیماتش را انجام داد و رفت.
همه این‌ها توی ذهنم چرخ می‌خورد؛ ولی نمی‌توانستم نتیجه قطعی بگیرم. تا این‌که ده پانزده روز بعد، در یکی از همان دیدارهای جمعی در مغازه پایینی، اسرار برملا شد. خانم‌ها، کمی بعد از گپ و گفت معمولی، رفتند سراغ تعریف از سریال‌هایی که به تازگی می‌دیدند. همان سریال‌هایی که وطنی هم نیست و در سطح نازلی از کیفیت تولید و محتوا، تنها با امواج ماهواره، به خورد مردم داده می‌شود. آن هم چه محتوایی؟ با آن چیزهایی که آن همسایه‌ها، تعریف کردند؛ همه‌شان از دم، سرشار بودند از ماجراهای خیانت و فریب و دشمنی و پلیدی. روابطی آلوده و کثیف که نمی‌دانم افراد به چه دلیل، تماشایش می‌کنند؟ چه چیزی را می‌خواهند در درون خود، آرام کنند با دیدن این فیلم‌ها؟ من که در این مدت، همه‌اش ناآرامی و کج‌خلقی دیده‌ام از کسانی که پای آن سفره‌ها، می‌نشینند!
مگر می‌شود کسی بنشیند پای سریال‌های آنچنانی و اخلاقش همانی باشد که قبلا بود؟ همان‌طور که مگر امکان دارد کسی در فضای مجازی، مدام در حال چت کردن با غریبه و آشنا باشد، آن هم بدون رعایت حریم‌ها؛ ولی روابط سابقش با خانواده، تکانی نخورد؟ نمی‌شود باور کرد که کسی در مرداب فرو برود و پاکیزه بیرون بیاید.
در انتخاب مصرفی‌هایمان، دقت کنیم
بیایید از زاویه دیگری به موضوع نگاه کنیم و یکی از آن مجالس سخنرانی یا دعا یا روضه‌ای را که رفته‌ایم، به یاد بیاوریم. یکی از آن‌ها را می‌گویم که اشک‌مان بعد از زیارت‌نامه خواندن، جاری شده. همان‌هایی که با شنیدن حرف‌های سخنران، دلمان لرزیده از درک عظمت خداوند. همان‌هایی که در پایان، به کوچکی خودمان و بزرگی گناهانمان، رسیده‌ایم. همان‌هایی که در آن‌ها، دعایی از دعاهای امام سجاد‌علیه‌السلام قرائت شده و به آن وسیله، نه‌تنها غرق در درک لذتی بالاتر و معنوی شده‌ایم؛ بلکه به داشتن چنین امامی هم افتخار کرده‌ایم. امامی که مضامین بسیار بلندی را در قالب دعا به ما آموخته و به آن وسیله، یادمان داده که خدا را چطور بشناسیم. این‌ها همه، نورند. ورودیهای باعظمتی که پاکند و پاک می‌کنند.
آیا بعد از شرکت در این‌گونه مجالس، حس و حالمان با قبلش، یکی بوده؟ مگر با شنیدن و خواندن قرآن، حالمان عوض نمی‌شود؟ مگر با شنیدن ماجراهای نیکان و نیکویی‌هایشان، به حالشان غبطه نمی‌خوریم؟ بارها، برای هر کدام از ما، اتفاق افتاده که بعد از بیرون آمدن از مجلس روضه، مهربان‌تر شده‌ایم و کیسه‌های خرید خانم یا آقای پیر همسایه را تا در منزلش برده‌ایم. دلمان سوخته به حال گدایی که شاید این روزها، شک داشته باشیم که حتما نیازمند هست یا نه؟ ولی دست‌مان رفته توی جیب و کیف؛ و اسکناسی افتاده توی کاسه‌اش. بارها چشمانمان در اتوبوس و مترو دنبال کسی گشته که دلیلی قانع‌کننده در ظاهرش پیدا کنیم برای بلند شدن و نشاندنش جای خودمان.
بله. ورودی‌مان که ملکوتی شود، دلمان هم پر می‌کشد برای هر چیزی که از جنس ملکوت است. آن‌وقت، کانال به کانال که می‌کنیم تلویزیون را، بیشتر از قبل روی شبکه قرآن توقف می‌کنیم. چون روح‌مان، جلا پیدا کرده و دوست دارد چیزی مثل خودش را جذب کند. همه این‌ها، نشان می‌دهد که ما تحت‌تأثیر آن چیزی که مصرف کرده‌ایم، تغییر می‌کنیم.
کتاب هم که می‌خوانیم همین اتفاق می‌افتد. بارها و بارها، شنیده‌ایم که کتاب خواندن خوب است؛ ولی کتاب خوب خواندن، بهتر است. خوب در اینجای صحبت، دیگر معلوم است برای چه؟ کتاب در حال سخن گفتن با ماست. همان‌طور که همه مصرفی‌های دیگر هم، در حال صحبت با ما هستند. چه موسیقی باشند و چه فیلم؛ چه حرف‌های همسایه و همکلاسی؛ چه حتی آن گیف کوتاهی که نیم‌دقیقه پیش توی یک کانال دیدیم و کم مانده بود از خنده، روده‌بر شویم. حتی بوهایی که به مشام‌مان می‌رسد هم از این تأثیرگذاری، برکنار نیستند.
برای همین‌هاست که می‌گویند در انتخاب همنشین، باید دقت کرد؛ چون از او چیزهایی ساطع می‌شود که بخواهیم یا نخواهیم، وارد ما می‌شود؛ وارد روح و روان و افکارمان می‌شود و سبک زندگی‌مان را تحت‌تأثیر خودش قرار می‌دهد. خروجی‌اش می‌شود شبیه او شدن؛ مخصوصا اگر مقاومتی هم از طرف ما صورت نگیرد.