ملا باجی و میرزاآقا

نیلوفر حاج قاضی

خیلی‌ها میان روزها، از «روز دوم» بدشان می‌آید. اگرچه روز اول همیشه اهمیت خودش را دارد و در تاریخ ثبت می‌شود اما روزهای دوم و سوم و چهارم، حتی هفته و ماه بعدی، بی‌رحم‌ترین هستند . چون با هیچ‌کس شوخی ندارند. مثلا در روز دوم همه‌چیز منطقی ا‌ست . حقیقت کاملا آشکار است و به هیچ وجه نمی‌توان سر خود را شیره مالید. درست مثل روز اول مهر که معمولا روز خوبی است. آغاز مدرسه و جشن و شادی. اما امان از روزهای بعدی که تازه می‌فهمیم چه بلائی سرمان آمده. می‌فهمیم به طور یقین تعطیلات تابستان تمام شده و ما مانده ایم و درس‎ها و کتاب‎هایی که روز به روز چاق‌تر می‌شوند تا حسابی حالمان را جا بیاورند. حالا ایام پیش‌رو هم همان روزهای بعدی خطرناک هستند که چهره واقعی درس و کتاب خودشان را به ما نشان داده و رخ نمایانده‌اند. به همین مناسبت تا هنوز حال و هوای آغاز مهر و بوی نویی دفتر و کتاب تازه است تصمیم گرفتیم سری به سیستم آموزشی قدیم ندیم‌ها بزنیم، سیستم مکتب خانه!

در خانه

در تهران قديم معمولا بچه تا پنج سالگي، ميان دست و پاي پدر و مادر يا دايه و كنيز و دده یا غلام سياه بزرگ مي شد. كودكستان و جاهايي كه كوددك را در آن نگهدارند و سرگرم كنند، نبود. اگر کودک پسر بود بيشتر هوايش را داشتند و اگر دختر بود كمتر.آموزش خانگي بچه، به وضع طبقاتي خانواده اش بستگي داشت در خانواده هاي سطح پایین، معمولا بچه در اثر كوچك‌ترين نافرماني كتك مي خورد و او را از لولو خورخوره، جن و از ما بهتران و درويش و گدا و مانند آن‌ها مي ترساندند تا آرام بگيرد يا شيطاني نكند. مثلا او را از کارهای زشت منع می‌کردند و می‌گفتند: «اگه انگشت توي دماغت بكني كچل مي شوي، اگر دست به چپق بزني( يا لب به چپق بزني)، قدت همين قدر مي ماند، اگر برنج خام بخوري كوسه مي شوي و مانند آن». بچه را وا مي‌داشتند كه به بزرگ‌ترها به ويژه پدر و مادر احترام بگذارد.

از ما بهتران

خانواده‌هاي اعيان كودكان خود را به مكتب نمي‌فرستادند و براي آنان در حدود پنج سالگي معلم سر خانه مي‌آوردند. براي پسر در حيات خلوت يا بيروني، اطاقي معيّن مي‌كردند كه اطاق درس او بود و معلم كه به خانه مي‌آمد يك راست به آن اطاق مي‌رفت و براي دختران معلم به اندرون مي‌آوردند. براي پسران معمولا یک طلبه که او راحاج آخوند يا ملاباشي مي خواندند روزي چند ساعت براي درس دادن به خانه مي‌آمد. اگر در خانواده پيش از يكي دو بچه نبود، از نزديكان و بچه‌هاي هم شأن‌شان نيز دو سه تن مي‌آوردند تا بچه تنها نماند و هم، حس هم‌چشمي در او بيدار شود.

معلم سر خانه دختران را معمولا ملاباجي مي‌گفتند. ملاباجي معمولا آموزش قرائت «قرآن» را به دختر مي‌آموخت. برخي از ملاباجي‌هاي با سليقه، دوخت و دوز هم ياد مي‌دادند، بعضی ملاباجی‌ها، از كارهاي ديگر نيز سر رشته داشتند و فال «حافظ» مي‌گرفتند، تخم‌مرغ نظر مي‌نوشتند، جادو و جنبل مي‌كردند، شرح حال «دوازده امام معصوم» را نقل مي‌كردند و در شكيات و سهويات سخن مي‌گفتند.

عاق والدین و خاله سوسکه

آن روزگار هنرهایی مثل گلدوزی و گلسازی و بافندگی برای زن قدیم بیشتر از سواد اهمیت داشت. دخترها در راستای آموزش هنرهایی این‌چنینی تلاش می‌کردند تا خواستگارهای درشت و گردن کلفت برایشان پیدا شود برای همین حوصله سواد را نداشتند. اما برخی هم که یا خودشان عاقل‌تر بودند یا خانواده تحصیل‌کرده و با کمالات داشتند می‌رفتند سراغ سواد. ماجرای ورود دختران به مکتب‌خانه‌ها به این صورت بود که دخترها هر روز صبح کتاب قرآن و چاشنه‌بندی یعنی دستمال بسته ناهار خود را بر می‌داشتند و چادر چاقچور می‌کردند و روبنده می‌زدند و همراه پدر یا برادرشان تا در مکتب‌خانه زنانه می‌آمدند. در مکتب‌خانه همیشه بسته بود که مبادا مردی سر زده وارد شود. وقتی در مکتب‌خانه را می‌زدند، دختری در را باز می‌کرد و دختر تازه وارد چادر و چاقچور و روبنده خودش را بر‌می‌داشت، چادر نمازی سر می‌کرد و به درون اتاق مکتب‌خانه می‌رفت.
هر دختری برای خودش یک تکه گونی یا بالشی معروف به پلاس داشت که روی آن می‌نشست و پیش خلیفه؛ یعنی دختر بزرگ‌تر درس خودش را تکرار و به قولی روان می‌کرد. بعد، پای تشکچه ملاباجی می‌رفت و درس خودش را پس می‌داد. کتاب درسی دخترها اول از همه قرآن مجید بود و درس دادن و خواندن کتاب حافظ و سعدی و مانند آن برای دخترها ممنوع بود. گاهی دو کتاب به نام‌های «عاق والدین» یا کتاب «خاله سوسکه» را هم به دخترها درس می‌دادند! درس اصلی همان روخوانی قرآن بود. همین که دختری قرآن را ختم می‌کرد؛ یعنی همه قرآن را می‌خواند دیگر در مکتب‌خانه کاری نداشت. یک کله قند برای ملاباجی می‌آورد و فارغ‌التحصیل می‌شد. همان‌طور که قبلا اشاره شده بود تعلیم و آموزش خط، یعنی نوشتن برای دخترها کاملا قدغن بود. چون می‌گفتند دختری که کاغذ نوشتن یاد بگیرد، عاشق پیشه می‌شود. در واقع هیچ یک از ملاباجی‌های مکتب‌خانه‌ها نوشتن نمی‌دانستند. تنها می‌توانستند قرآن بخوانند و بعضی کتاب‌های فارسی را که با حروف درشت و چاپ سنگی بود به زحمت بخوانند.

آشنایی کف پا با فلک

همیشه گوشه اتاق مکتب خانه، حصیر یا نمد کهنه و مندرس همراه میز کوتاه، تشکچه و چند ترکه آلبالو و چوب و فلک هم خودنمایی می‌کرد. در مکتب‌خانه از فلک برای تنبیه کودکان استفاده می‌شد. اگر خطایی رخ می‌داد، مکتب‌دار فلک را به پای کودک می‌بست و به او با ترکه به کف پای او می‌کوبید. همچنین از یک ترکه کوتاه برای شاگردان نزدیک و یک ترکه بلند برای شاگردان دورتر استفاده می‌شد.

گاهی هم روش فرق می‌کرد و دانش‌آموزان تنبل را تا چند ساعت بعد از اتمام شدن درس در کلاس حبس می‌کردند.

ترساندن از زیرزمین پر از عقرب هم از تنبیهات معمول مکتب‌خانه‌ها بوده. برای دختران معمولا از فلک استفاده نمی‌شده‌است با نیشگون گرفتن و سوزن پشت دست زدن، حال آن‌ها را جا می‌آوردند.

دانش‌آموزان زرنگ هم مورد تشویق ملا قرار می‌گرفت؛ ملا از دانش‌آموز زرنگ می‌خواست تا به دانش‌آموزان دیگر درس دهد که به اصطلاح به او «خلیفه» می‌گفتند.

شهریه

معمولا حق‌التدریس مکتب‌خانه توسط خانواده شاگردان پرداخت می‌شد. خانواده محصلین بابت حق‌التدریس در آن دوره‌ها به صورت وجه نقد به ملا حق‌الزحمه نمی‌دادند بلکه به صورت هدیه دادن مرغ، تخم‌مرغ، روغن حیوانی، گندم و جو بود. مکتب‌دار معمولا به جز عواید شهریه دانش‌آموزان، از راه عریضه نویسی، کاغذنویسی و کاغذخوانی (نامه نگاری) استخاره و همچنین رسیدگی به امور جزیی شرعی اهالی نیز در آمد داشت.

ملاهای مکتبی انتظارات زیادی بابت تدریس‌شان از مردم نداشتند و بیشتر ذوق‌شان به تعلم و تربیت همان تعلیم و یادگیری دانش آموزان بوده است.

فراموشی مکتب خانه در ایران

از دوره صفویان، ابتدا در اصفهان و بعدها در تبریز و بقیه شهرها، میسیونرهای مذهبی اروپایی اقدام به دایر کردن آموزشگاه‌هایی به سبک غربی کردند. بعد هم امیرکبیر دارالفنون را پایه گذاشت و از زمان مظفرالدین شاه، دبستان و دبیرستان رواج پیدا کرد. گذر از مکتبخانه‌ها به مدارس شاید یکی از موضوعات مهم در تاریخ مشروطیت ایران به شمار رود. با آغاز به کار رضاشاه و گسترش مدارس رایگان، عملا بساط مکتب‌خانه‌ها برچیده شد. با پیشرفت تکنولوژی و روی کار آمدن شیوه‌های جدید آموزشی، نحوه مدرسه رفتن، درس خواندن و استفاده از وسایل کمک آموزشی تغییر پیدا کرد و مدارس و دانش‌آموزان امروزی تفاوت‌های بسیاری با مکتب‌خانه‌های قدیم و حتی مدارس قدیم و شاگردان آن‌ها که پایه‌های مدارس امروزی هستند، دارند. این روزها اگر چه میان مکتب‌خانه و مدرسه فاصله زیادی وجود دارد و این فاصله ماهیت این دو را به کلی از هم جدا می‌کند، اما ریشه‌های مدرسه‌های امروزی را می‌توان به شکلی در مکتب‌خانه‌های از یاد رفته دیروز یافت؛ مکتب‌خانه‌هایی که تا ۳ نسل پیش تنها کانون آموزش اجتماعی بودند.