غریب‌نوازی
سیده مریم طیار
قسمت دوم
خلاصه قسمت قبل:
نزدیک ایام محرم است و خانم‌های یک ساختمان برای قورمه‌سبزی‌های سفره‌های عزاداری، سبزی پاک می‌کنند. طاهره خانم، بزرگ ساختمان، در پایان کار، از غریبی و غربت می‌گوید و انواع غریبی‌ها را می‌شمارد: غریب بودن در شهر و دیار ناآشنا، غریب بودن در شهر و دیار خود و از غریب‌نوازی کردن و غریب‌نوازی نکردن‌ها. در آن میان، مشکل اقدس خانم و عروسش هم برای راوی، به عنوان یک نوع غریب افتادگی جلوه می‌کند...
و حالا ادامه ماجرا
عصر، سبزی‌ها رسید و هر کدام از ما همسایه‌ها، ایستاده‌ایم سر اجاق گاز خودمان و سهم‌مان را ادا می‌کنیم. امشب هم یکی از آن شب‌هاست که بوی سبزی تفتیده، ساختمان را برمی‌دارد. یک قابلمه بزرگ گذاشته‌ام روی شعله بزرگ وسط گاز و نصف سبزی‌ها را ریخته‌ام آن تو. صلوات می‌فرستم و هم می‌زنم. یواش‌یواش صدای جلز و ولز سبزی، بلند می‌شود. باید حواسم باشد نسوزانمشان. کم‌کم آن‌قدر بوی سبزی توی خانه جمع می‌شود که علاوه بر هود که از همان اول روشن بود؛ پنجره را هم باز می‌کنم، بلکه بو کمتر شود. چیزی نمی‌گذرد که صدای داد و فریاد همسایه بغلی هم اضافه می‌شود به صدای سبزی و هود و هوهو کشیدن‌های باد. اقدس خانم باز دارد سر عروسش هوار می‌کشد. سعی می‌کنم حواسم را به سبزی جمع کنم و به صداهای دیگر، محل نگذارم؛ ولی مگر می‌شود؟ آن‌قدر بلند داد و هوار می‌کنند که انگار توی اتاق خانه ما، صدایشان را بلند کرده‌اند. کم‌کم هوا برم می‌دارد که شاید واقعا بیرون آپارتمان دارند دعوا می‌کنند. زیر گاز را کم می‌کنم و می‌روم از چشمی، راه پله را نگاه می‌کنم. بعله. درب آپارتمانشان را چسبانده‌اند به دیوار. همین است که صداها آن‌همه بلند است و بوی سبزی هم آن‌قدر زیاد. در واقع با این ترفند همسایه و در کنارش، باز کردن پنجره و روشن بودن هود ما، خانه ما شده یک هواکش بزرگ برای ساختمان؛ مخصوصا برای خانه اقدس خانم‌اینا. با خودم می‌گویم: «عیبی نداره. بذار هوا عوض شه، بعدا تذکر می‌دی.»
به عروس و داماد جوان همسایه بغلی فکر می‌کنم که اول زندگی‌شان را در خانه پدر و مادر داماد شروع کرده‌اند و این اولین ماه محرمی به حساب می‌آید که با هم هستند. با خودم فکر می‌کنم: «یعنی بهناز چه جوری می‌خواد توی مراسم‌های محرم شرکت کنه؟ با مادرشوهرش که رابطه‌ش خوب نیست. یعنی می‌خواد با شوهرش بره بیرون و توی هیئت و دسته؟... اصلا کجا می‌رن؟ همون هیئتی که وحید هر سال می‌رفت؟ یا امسال برنامه وحید هم بخاطر زنش عوض می‌شه؟» تا جایی که یادم می‌آید، وحید، پسر اقدس خانم، همیشه پای ثابت هیئت‌های عزاداری بوده. از روز اول، تا خود شب سوم امام. محال بود یک روز غیبت کند. این‌ها را از روی حرف‌های همسرم می‌گویم. همسرم هم شب‌ها به همان هیئت می‌رود و خبر دارد چه کسی می‌آید و چه کسی در برنامه‌ها و خدمت به عزادارها سهیم است؟ در همان هیئت، وحید هر شب چایی پخش‌کن بود و آخرش هم می‌ماند و لیوان‌ها را با دو سه نفر دیگر می‌شستند و دیرتر از بقیه برمی‌گشتند خانه. ولی این برنامه دوره مجردی‌اش بود. نمی‌دانم حالا که زن گرفته، آن هم این زن را، بر عهد و پیمان سابقش هست، یا تغییر روش می‌دهد؟
راستش وحید اقدس خانم، الان هم همان‌قدر خوب و سر به راه به نظر می‌رسد که آن‌وقت‌ها به نظر می‌رسید. همان‌طور مودب و سر به زیر و آرام. همان مدل لباس‌هایی را می‌پوشد که قبلا هم می‌پوشید. همان تیپ و ظاهر، همان اخلاق و رفتار. تنها فرقی که کرده، زن گرفتنش است. یادم نمی‌آید اقدس خانم از پسرش توی این چند ماه گله و شکایتی کرده باشد جز این‌که می‌گوید: «وادارمون کرد براش این دختره رو بگیریم.» فقط و فقط همین یک مورد.
خود این موضوع هم شده یک معما. شاید سوال بزرگ پدر و مادر خودش هم همین باشد. بخصوص که عروس خانم، هیچ سنخیتی با این خانواده ندارد.
آن اوایل، اقدس خانم می‌گفت: «این دختره، بهناز، بچه طلاقه. پدر مادرش ده سال پیش از هم جدا شدن. توی این ده سال، با مادرش زندگی می‌کرده. مادرش کار می‌کرده و دایی بزرگش هم، کمک خرجی می‌داده بهشون ... پدرش هم تا چند سال پیش زنده بود و دو سه سال بیشتر نیست که فوت کرده.» بعدش هم انگار که یهویی راز بزرگ و وحشتناکی را کشف کرده باشد و هنوز هم این کشف، برایش باور کردنی نیست، می‌گفت: «ما اصلا نمی‌دونستیم پدر مادرش، از هم جدا شدن. فکر می‌کردیم پدرش فوت کرده و مادرش بیوه شده ... من اگه می‌دونستم توی خانواده‌شون سابقه طلاق دارن، عمرا اگه می‌رفتم خواستگاریش.» یادم است این‌طور جوابش را دادم: «خب، بچه طلاق باشه. بچه بیچاره که تقصیری نداشته توی طلاق و طلاق‌کشی پدر مادرش. اونا حالا، درست یا غلط، از هم جدا شدن؛ این بچه این وسط چیکاره‌ست؟» با قیافه حق به جانب گفته بود: «منم که نگفتم تقصیری داره. فقط می‌گم بچه طلاق، اخلاق رفتارش درست نمی‌شه. چون طلاق پدر مادرش رو دیده، خودش هم نمی‌تونه سالم زندگی کنه، همین.» و من جواب داده بودم: «یعنی فکر می‌کنین اون بچه‌هایی که پدر مادرشون هیچ وقت از هم جدا نشدن و بجاش هر روز هر روز، شاهد جنگ و دعوا و تو سر و کله هم زدن بابا مامانشون بودن، خیلی سالم‌ترن از اینان؟ مطمئن باشین که نه. اون‌جور بچه‌ها، بیشتر آسیب می‌بینن. چون توی گیر و گرفتاری و جنگ و دعواهای پدر مادر، فرصت رشد پیدا نمی‌کنن. می‌دونین؟ هیشکی نیست بهشون توجه کنه. اینا بیچاره‌تر از اونای دیگه‌ن.» و اقدس خانم گفته بود: «پس یه بارکی بفرمایین همه برن طلاق بگیرن که بچه‌ها این وسط، راحت باشن دیگه.» و من جواب داده بودم: «من این رو نگفتم. چه بهتر که زن و شوهرا با هم بسازن. راه و رسم زندگی رو یاد بگیرن و مشکلاتشون رو، یه جوری مسالمت‌آمیز و بدون جنگ و دعوا و هوار کشیدن سر هم، حل کنن. ولی اگه نشد و هیچ راهی نبود و هیچ سازگاری نداشتن با هم، دیگه باید رفت سراغ آخرین راه حل. چاره چیه؟» و اضافه کرده بودم: «خیلیا هستن که با چند جلسه مشاوره و یاد گرفتن روش برخورد با همسر، مشکل‌شون حل شده و نه‌تنها کارشون به جاهای باریک نکشیده، که حتی صاحب یه زندگی خوش و شاد و یه عمر خوشبختی هم شدن ... مشکل اینه که راه و رسم رو بلد نیستیم متأسفانه. ولی بیشتر ما آدما، همیشه دنبال راحت‌ترین و سریعترین راه می‌ریم و به خودمون زحمت یاد گرفتن روش‌های بهتر رو نمی‌دیم.» اقدس خانم شانه‌ای بالا انداخته بود و گفته بود: «حرفای شما متین. ولی دیگه از پدر مادر عروس ما، این حرفا گذشته. هم پدر مادرش جدا شدن و تموم شده رفته پی کارش، هم دیگه پدرش تو این دنیا نیست که بخوان از نو شروع کنن و برن مشاوره. الان ماییم و یه پسر عاشق‌پیشه و این عروس که موندیم از دستش چیکار کنیم؟»
وقتی به این حرف اقدس خانم فکر می‌کنم، یاد چهره معصوم عروسش می‌افتم. فکر نمی‌کنم بیشتر از بیست و دو سه سال داشته باشد و قشنگ می‌بینم که پشت آن پودر و ژل و رژ، صورت یک دختربچه کم‌تجربه پنهان شده که انگار در این دنیای بی‌کسی، دنبال پناهی می‌گشته و به خیال خودش هم پیدا کرده. شاید هم خیالاتش، خیلی هم از واقعیت فاصله نداشته باشد و تیرش خوب به هدف نشسته باشد. فقط حیف که ممکن است با بی‌احتیاطی، از دستش بدهد. بله. به همین راحتی و مثل آب خوردن!
*
صبح روز بعد، موقع تحویل دادن سبزی‌قورمه‌ها، بهناز و وحید را می‌بینم که دارند می‌روند بیرون. بهناز، برخلاف همیشه که رنگ‌های جیغ می‌پوشید، یک مانتوی قهوه‌ای پوشیده و بجای شال هم یک روسری کرم رنگ، سرش کرده. صورتش را ندیدم که آیا آرایش همیشگی‌اش را کرده، یا آن هم کم‌رنگ شده؟ ولی باز این لباس و پوشش هم، چیزی از اخم و تخم اقدس خانم کم نکرده بود که حتی شاید به نق زدن‌هایش اضافه هم شده بود. چون من را که دید، گفت: «دیدی؟ می‌خواد بگه مثلا منم محرم رو می‌فهمم.» گفتم: «خب، خوبه که. کسی که محرم رو بفهمه، یعنی امید زیادی بهش هست.» گفت: «نه، بابا. کار دو روز شه. محرم که تموم بشه، نه! اصلا شاید عاشورا که بگذره، باز برمی‌گرده سر خونه اولش. من این مارموز رو می‌شناسم.»
گفتم: «شما هم خیلی دیگه بدبین هستینا اقدس خانم جان. حالا بذارین بریم توی محرم، برسیم به عاشورا. کسی چه می‌دونه؟ شایدم یه اتفاق دیگه افتاد. مگه کسی از فردای خودش خبر داره که حالا بخواد از فردای دیگران، خبر داشته باشه؟!»
شانه‌ای بالا می‌اندازد و می‌گوید: «چه می‌دونم. خدا عالمه. ولی ...» گفتم: «دیگه با «ولی و اما و اگر» خرابش نکنین دیگه.» گفت: «باشه، بابا. شما هم که نمی‌ذاری آدم دو کلوم درد دل کنه. برم به کارام برسم که الان ظهر نشده، شب می‌شه.» می‌خندم و بدرقه‌اش می‌کنم. از همین لحن شوخ آخرش، معلوم است که حالش بهتر شده. خودش هم توی دلش امیدوار است به درست شدن رفتار عروسش ولی به رو نمی‌آورد. با همه غر زدن‌هایش، انگار تمام آن ناله و نفرین‌های گاه و بیگاهش، آن‌قدرها هم از ته دل نبوده. همان‌وقت‌هایی را می‌گویم که یهویی صدایشان بلند می‌شد و بعدش دری به هم کوبیده می‌شد و همین اقدس خانم می‌شد یکه‌تاز میدان خانه‌شان. انگار که عروس از زور عصبانیت می‌رفت اتاق و اقدس خانم می‌ماند توی هال و پذیرایی و شروع می‌کرد: «الهی که خیر نبینی با این زبونت. تو بلایی، که به سر من و زندگیم نازل شدی. الهی که زود زود، این بلا از این خونه، برطرف بشه ... ای خدا ... خودت ببرش و راحتم کن ... ای خدا ... تا کی باید تحملش کنم ...»
وقتی خودم هم آن سر و وضع و طره‌های موی بهناز را یادم می‌آید که از چند طرف شال رنگیاش ریخته بیرون و مقایسه‌اش می‌کنم با سر و وضع اقدس خانم، تعجب می‌کنم که این دو نفر چطور ممکن است زیر یک سقف، آن هم بدون دعوا سر کنند. معلوم است که جر و بحث‌شان می‌شود.
خوب یادم است اولین باری که بهناز را توی راه‌پله دیدم. همراه اقدس خانم بود. یک سلام و علیک معمولی کردیم و اقدس خانم هم حرفی نزد از موضوع. آن‌قدر که فکر کردم دختر یکی از مهمان‌هایشان است. ولی وقتی حضورش ادامه پیدا کرد و از پدر و مادر و خواهر و برادر، هیچ خبری نبود و خودش بود و خانواده اقدس خانم؛ شستم خبردار شد که باید خبری باشد. عروسی نگرفته بودند و بی سر و صدا، فقط یک محضر رفته بودند و عقد و تمام. البته کمی که گذشت، در حد دو سه هفته، یک مهمانی کوچک توی همان آپارتمانشان گرفتند و اقوام نزدیک را دعوت کردند. وقتی که دیگر همه‌چیز برای همسایه‌ها، معلوم شد و همه فهمیدند که اقدس خانم برای تنها پسرش، عروس آورده؛ یک روز همه‌مان را دعوت کرد به خانه‌اش و رسما از عروسش رونمایی کرد. من و طاهره خانم و چند از همسایه‌های نزدیک‌تر دو سه بار دیگر هم خودمان رفتیم و سعی کردیم تازه‌وارد را تحویل بگیریم تا یک وقت، غریبی نکند.
اقدس خانم همان‌وقت‌ها می‌گفت: «می‌خوایم براشون خونه رهن کنیم. ولی اول باید تکلیف جهاز معلوم بشه.» یکی از همسایه‌ها پرسید: «مگه نیاورده هنوز؟» اقدس خانم با دست، اشاره‌ای به در و دیوار آپارتمانشان کرد و جواب داد: «نه دیگه. کجا می‌آورد؟ ما که اینجا، جا نداریم.» راست می‌گفت. جا نداشتند. وسایل خودشان هم برای آن آپارتمان کوچک، زیادی بود. وقتی عروس و داماد، زندگی‌شان را از اتاق شخصی دوره مجردی داماد، در خانه پدری شروع کرده باشند؛ دیگر چه جای جهاز آوردن؟ توی ده متر جا که نمی‌شود حتی یک دراور اضافه را جا داد؛ چه برسد به وسایل اولیه یک زندگی؛ حتی اگر در حد ضروریات مختصر باشد.
به هر حال اقدس خانم، پایش را کرده توی یک کفش که اول باید جهیزیه را با چشم‌هایش ببیند، تا بروند برایشان خانه مستقل بگیرند. می‌ترسد خانه بگیرند و جهاز هم بیفتد گردن خودشان. یک بار بهش گفتم: «دیگه یه مختصر جهیزیه رو که دیگه همه می‌دن. شما نگران چی هستین؟» گفت: «نه! باور کن، اینایی که من شناختم، اگه بتونن همون دو سه قلم رو هم نمی‌دن و میندازن گردن خودمون.» مانده بودم که در این مدت کوتاه، چطور به این اطمینان رسیده که خودش ادامه داد: «یه بار به بهناز گفتم: اگه تکلیف جهازت معلوم باشه، یه هفته‌ای برات خونه می‌گیرم. راست راست نگاه کرد تو چشام گفت: من الان عضو خانواده شما هستم. شما باید وسایل زندگی‌مو تأمین کنین.» با این حرف، فشار اقدس خانم می‌رود بالا و صورتش گل می‌اندازد: «ببین یعنی این جوریشو دیگه ندیده بودم، عروس بیاری، خونه بهش بدی، اثاث زندگی‌شم پای خودت باشه ... بهش گفتم: دختر جهاز میاره، تا حالا به گوشت نخورده؟ ... گفت: من که بابا ندارم. پس جهازم ندارم. بعنی ببین داشت حرصم رو درمی‌آوردا ... بهش گفتم: بابا نداری، مامان که داری؟ پس این همه سال، کی آب و نونت رو داده؟ همون باید جهازت رو هم بده ... گفت: اگه داییم نبود که مامانم نمی‌تونست از پس زندگیم بربیاد. این رو که گفت، دیدم خوب گیرش انداختم. خودش جواب خودش رو گذاشت تو دستم. گفتم: خب، پس باید بریم سراغ همون آقا داییت. این حرف رو که زدم دیگه جواب نداد. پکر شد و رفت تو اتاق.» گفتم: «حالا شمام زیاد سخت نگیر اقدس خانم. چهار تا تیر تخته که این همه الم شنگه نداره، یه کمی اونا بدن، یه کمی هم شما کمک کنین، برن سر خونه زندگی‌شون. جای دوری که نمی‌ره، بالاخره پسر خودتونه دیگه.» محکم گفت: «ما خونه رو می‌دیم، اونام جهاز، والسلام.» با این طرز جواب دادن، دیگر راه حرفی برایم باقی نماند. ترجیح دادم ساکت شوم و دیگر دخالتی نکنم. ولی از همان روزها، دعواهای عروس و مادرشوهری‌شان هم بیشتر شد.
*
باز هم خدا را شکر که بخاطر محرم هم که شده، با همسایه‌ها دور هم جمع می‌شویم و دسته‌جمعی کاری می‌کنیم. بعد از تمام شدن کار سبزی‌ها، حالا نوبت پاک کردن لوبیا و لپه و عدس رسیده. بجای پارکینگ هم رفته‌ایم خانه طاهره خانم و فقط نفری یک سینی بزرگ با خودمان برده‌ایم که مشغول شویم و کار را پیش ببریم. چند کیسه بزرگ حبوبات، گوشه پذیرایی کنار در ورودی، جا خوش کرده و انتظارمان را می‌کشد.
قبل از این‌که مشغول کار شویم، برنامه زیارت‌نامه خوانی داریم. طاهره خانم می‌گوید: «این‌طوری بهتره ننه جون ... اول که زیارت بخونیم، دلامون نورانی می‌شه ... اونوقت، دلی‌تر کار می‌کنیم و برکت کارمون هم إن‌شاءالله بیشتر می‌شه.» راست می‌گوید. من هم این را حس کرده‌ام. شبیهِ همان خوابِ بعد از خواندن زیارت، است. زیارت با حال و حضور قلب بخوان و بخواب و نتیجه‌اش را ببین. دو ساعت هم که بخوابی، قدر هشت ساعت خستگی‌ات در می‌رود. واقعا زیارت چه عظمتی دارد که این همه برکات دارد با خودش؟ فقط خدا می‌داند.
دختر طاهره خانم، نفری یک زیارت‌نامه بین‌مان پخش می‌کند و خودش شروع می‌کند به قرائت کردن. کلمات را شمرده شمرده به زبان می‌آورد و از همان اول جوری می‌گوید: «السلام علیک یا اباعبدالله» که فکر می‌کنی دارد خود حضرت را می‌بیند و به خود ایشان سلام می‌کند. این حس به من که منتقل شد و چادرم را مرتب کردم. دیدم که چند تا از خانم‌های دیگر هم سر و وضع‌شان را مرتب کردند و حتی یکی از خانم‌ها که بخاطر حضور در جمع زنانه، چادر گلدارش را جمع کرده بود و گذاشته بود کنار دستش، بلند شد و دوباره سرش کرد و با ادب و احترام نشست به خواندن زیارت عاشورا.
مجلس‌مان گرم شده بود، خیلی گرم. چیزی نمانده بود که اشک‌ها راه باز کنند و سرازیر شوند روی صورت‌ها. همراه با دختر طاهره خانم، هر کدام از ما هم زیر لب، زیارت‌نامه را برای خودمان می‌خواندیم و شنونده خالی نبودیم. رسیدیم به آن قسمت که می‌گفت: «یا ابا عبدالله إنّی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم و حَربٌ لِمَن حارَبَکُم»؛ اولین باری نبود که این عبارت را می‌شنیدم؛ همان‌طور که اولین باری هم نبود که خودم زیر لب می‌خواندمش. به معنای فارسی‌اش نگاه کردم. نوشته بود: «ای ابا عبدالله علیه السلام، من در صلحم با کسی که با شما در صلح است و در جنگم با کسی که با شما در جنگ است.» همین جمله کوتاه، این بار تکانم داد. دیدم همه هستی‌ام، همه دوستی‌ها و دشمنی‌هایم را شامل می‌شود. معلوم می‌کند که دوستانم چه کسانی هستند و دشمنانم چه کسانی؟ هر لحظه می‌شود با همین جمله، آمار دوستان و دشمنانم را به روز کنم و ببینم چه کسانی به جمع دوستان اضافه شده‌اند و چه کسانی از دایره دوستی‌ام بیرون رفته‌اند؟ چه جمله کلیدی و کاربردی‌ای، خدا! اگر به این جمله توجه کنم، خیلی‌هایی که به چشم دشمن نگاهشان می‌کنم، خیلی از همین آدم‌های دور و اطرافم، در دایره دوستانم قرار می‌گیرند. وای خدای من! باید دوباره دوستانم را بشمارم. چقدر دوستانم یکباره زیاد شدند. چقدر حق دوستی‌های نشناخته، به گردنم افتاد! وای! وای! وای! باید بیشتر از این‌ها، هوای بهناز و اقدس خانم را داشته باشم، خیلی بیشتر. همه این فکرهای قشنگ در کوتاهتر از یک ثانیه، از ذهنم می‌گذرد. همراه با خانم‌ها، ادامه زیارت را می‌خوانم و به این فکر می‌کنم که در همین چند فراز اول، چقدر برکت سرازیر شد به زندگی‌ام.
ادامه دارد ...