اربعین ۱۴۰۵ در شرایطی برگزار شد که نخستین اربعین پس از شهادت مظلومانه آیتالله سیدعلی خامنهای، رهبر فقید ملتهای مبارز جهان و پرچمدار جبههی مقاومت، به شمار میرود. شهادت این مرد بزرگ الهی در جریان حملهی جنایتکارانه مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به تهران، نهتنها خللی در ارادهی ملتهای مقاوم ایجاد نکرد، بلکه فضای مذهبی و اجتماعی این مراسم باشکوه را بهگونهای تحت تأثیر قرار داد که بسیاری از ناظران و زائران آن را با سالهای گذشته قابل مقایسه ندانستند. در مسیرهای منتهی به کربلا، تصاویر شهید آیتالله خامنهای، پرچمهای مشکی و بنرهایی با مضامین «راه مقاومت ادامه دارد»، «شهید راه قدس» و «لبیک یا حسین، لبیک یا خامنهای» در کنار پرچمهای «یا حسین» و «یا زینب» نصب شده بود و شماری از موکبها نیز بخشی از فضای خود را به یادبود این شهید والامقام اختصاص داده بودند. زائران با پوشیدن سربندهای «یا فاطمه الزهراسلاماللهعلیها» و «یا حسینعلیهالسلام» و نیز سربندهایی به یاد شهید خامنهای، بار دیگر ثابت کردند که خون شهدا هرگز هدر نمیرود و این مسیر تا ظهور حضرت حجتعجلاللهتعالیفرجهالشریف ادامه خواهد داشت.
از سوی دیگر، آمارهای رسمی نشان میدهد که اربعین امسال از نظر تعداد زائران نیز رکوردهای تازهای ثبت کرده است. سردار سرتیپ احمدرضا رادان، فرماندهی کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران، با تأکید بر اینکه تعداد خروج زائران از کشور از چهار میلیون نفر عبور کرده و رکورد همهساله در رفت و برگشت شکسته شده است، اعلام کرد که بیش از ده کشور از مسیر مرزهای ایران اسلامی بهسمت عراق رفتهاند و بیش از چهارصد هزار نفر از اتباع کشورهای مختلف از مرزهای ایران راهی سرزمین دلدادگی شدهاند. وی همچنین با اشاره به حضور گستردهی جوانان مؤمن و انقلابی در این همایش عظیم، این موضوع را نشاندهندهی وجود امتی جوان در خط ولایت و عاشق اباعبدالله الحسینعلیهالسلام دانست و تأکید کرد که دشمن از جوانی که معنا را بفهمد، طریق را بفهمد و در طریق بتواند جانبازی کند، میترسد. سردار رادان ضمن تشکر از دولت عراق برای همکاری استثنایی، بر لزوم ثبتنام در سامانهی سماح و دریافت بیمه برای تمام زائران تأکید کرد و از زائران خواست با توجه به گرمای هوا، ساعات پیادهروی را به شب موکول کنند و از تمام مرزهای ششگانه اربعین شامل شلمچه، چذابه، مهران، خسروی، باشماق و تمرچین استفاده نمایند تا از ازدحام در مرز مهران جلوگیری شود. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود خاطرنشان کردند که در این مسیرها، همه با هر زبان و قومیتی برای عشق اباعبدالله یکدل شدهاند و این همدلی، یادآور روزهای دفاع مقدس و توسلهای خالصانه به محضر سیدالشهداست.
مهدی مصطفوی، قائممقام معاونت ارتباطات و امور بینالملل دفتر مقام معظم رهبری، نیز با اشاره به شرایط جدید در جهان اسلام و جبههی مقاومت، اعلام کرد که وارد فصل جدیدی از تاریخ تشیع شدهایم و اربعین در سالهای اخیر به یکی از بزرگترین جلوههای همبستگی و وحدت جهان اسلام تبدیل شده است. وی بر ضرورت توجه ویژه به محتوای این مراسم و استفاده از ظرفیت اربعین برای تبیین گفتمان انقلاب اسلامی، معارف ناب تشیع و مفاهیم انسانی همچون ظلمستیزی، عدالتخواهی و حمایت از مظلومان تأکید کرد و ابراز امیدواری نمود که با همکاری و حمایت مسئولان و فعالان فرهنگی، اربعین امسال باشکوهتر از سالهای گذشته برگزار شود و بتوان از این ظرفیت عظیم برای معرفی بهتر معارف تشیع، گفتمان انقلاب اسلامی و ارزشهای انسانی و اخلاقی به مردم جهان استفاده کرد.
علیاکبر پورجمشیدیان، رئیس ستاد مرکزی اربعین و معاون امنیتی و انتظامی وزیر کشور، نیز با اعلام آمادگی کامل دستگاههای اجرایی، از برگزاری هشت جلسه ستاد مرکزی و بیست جلسهی تخصصی و هماهنگیهای گسترده با دولت عراق خبر داد و تأکید کرد که زیرساختهای مرزی نسبت به سالهای گذشته ارتقا یافته و پارکینگها، جادهها و پایانههای مرزی بهطور کامل آماده شدهاند. وی همچنین از بازگشایی آزمایشی دو مرز جدید چیلات در استان ایلام و سومار در استان کرمانشاه برای تردد محدود مردم همان مناطق خبر داد و ابراز امیدواری کرد. در صورت موفقیت این طرح و تکمیل زیرساختها، تعداد مرزهای اربعینی از شش مرز به هشت مرز افزایش یابد. پورجمشیدیان با اشاره به تأمین ارز مورد نیاز زائران توسط بانک مرکزی، از زائران خواست این سفر را به نیابت از شهید آیتالله خامنهای و همهی شهدای جنگ تحمیلی، بهویژه شهدای جنگ رمضان و شهدای جبههی مقاومت، انجام دهند و از عشایر و مردم عراق بهخاطر میزبانی شایسته، قدردانی نمایند.
در کنار این گزارشهای رسمی، آنچه در مسیر نجف تا کربلا بیش از هر چیز به چشم میخورد، مشارکت مردمی گسترده، مهماننوازی بینظیر عراقیها و همدلی میان زائران با ملیتهای مختلف است که همگی در سایه عشق به اباعبدالله الحسینعلیهالسلام و تبعیت از مکتب مقاومت، جلوهای از تمدن نوین اسلامی را به نمایش گذاشتهاند. این گزارش با تکیه بر آمار رسمی، مشاهدات میدانی و روایتهای زائران و موکبداران تلاش دارد تصویری دقیق و مستند از اربعین ۱۴۰۵ ارائه دهد.
هر سال، میلیونها انسان از ملّیتها، زبانها، نژادها و فرهنگهای گوناگون، با مقصدی واحد راهی سرزمینی میشوند که نامش با آزادگی، عدالتخواهی و کرامت انسانی گره خورده است. از شرق و غرب عالم، پیر و جوان، زن و مرد، در کنار یکدیگر کولهبار سفر بر دوش میگیرند و با شوقی مشترک، راهی جادههایی میشوند که مقصد آنها حرم سیدالشهداعلیهالسلام است. جادههای منتهی به کربلا در ایام اربعین، دیگر تنها مسیرهایی جغرافیایی نیستند؛ بلکه به شاهراهی برای نمایش بزرگترین اجتماع داوطلبانه بشر تبدیل میشوند؛ رخدادی کمنظیر که بسیاری از اندیشمندان، جامعهشناسان و پژوهشگران جهان آن را یکی از شگفتیهای عصر حاضر و پدیدهای بیبدیل در عرصهی همبستگی اجتماعی و دینی میدانند.
در این مسیر، انسانها با وجود تفاوتهای فراوان در زبان، فرهنگ، قومیت و حتی ملیت، زیر پرچم محبت امام حسینعلیهالسلام به وحدتی کمنظیر دست مییابند. آنچه این اجتماع عظیم را از بسیاری گردهماییهای بزرگ جهان متمایز میکند، داوطلبانه بودن، مردمی بودن و روحیهی ایثار و خدمترسانی است که در جایجای این مسیر به چشم میخورد. میلیونها زائر بدون دعوت رسمی یا سازماندهی متمرکز، تنها با انگیزه، عشق و ایمان گرد هم میآیند و میلیونها نفر دیگر نیز با تمام توان و دارایی خود به خدمت آنان میپردازند. این صحنهها تصویری زنده از ارزشهایی چون اخوت، همدلی، کرامت انسانی و ازخودگذشتگی را پیش روی جهانیان قرار میدهد.
اگرچه در نگاه نخست، پیادهروی اربعین یک آیین مذهبی و زیارتی به نظر میرسد، اما با اندکی تأمل روشن میشود که این حرکت عظیم، فراتر از یک مراسم عبادی فردی است و ابعاد گستردهی فرهنگی، اجتماعی، تربیتی و حتی تمدنی دارد. اربعین، مدرسهای بزرگ برای تربیت انسان، الگویی موفق برای همزیستی مسالمتآمیز، بستری برای تقویت سرمایهی اجتماعی و نمونهای عینی از ظرفیتهای تمدنساز اسلام است. در این اجتماع میلیونی، بسیاری از ارزشهایی که جوامع امروز در جستجوی آنها هستند، از جمله اعتماد متقابل، مسئولیتپذیری، خدمت بیمنت، تعاون، احترام به کرامت انسان و همبستگی اجتماعی، نه در قالب شعار، بلکه در عرصهی عمل به نمایش گذاشته میشوند.
از این منظر، اربعین تنها یادبود حادثهای تاریخی یا بزرگداشت یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه تجلی یک فرهنگ زنده و پویاست که میتواند الهامبخش شکلگیری جامعهای بر پایهی عدالت، معنویت، اخلاق و همبستگی باشد. همین ویژگیهاست که این حرکت عظیم را به یکی از مهمترین ظرفیتهای تمدنی جهان اسلام تبدیل کرده و آن را در جایگاهی فراتر از یک آیین عبادی قرار داده است؛ ظرفیتی که میتواند در مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی و زمینهسازی برای جامعه آرمانی مهدوی، نقشی اثرگذار ایفا کند.
حال، پرسش اساسی این است که چگونه یک زیارت چندروزه میتواند حامل چنین پیام و ظرفیتی تمدنی باشد؟ چه عواملی سبب شدهاند که اربعین از مرزهای یک مراسم مذهبی فراتر رود و به الگویی برای همبستگی، انسانسازی و فرهنگسازی تبدیل شود؟ و مهمتر از همه، چه نسبتی میان اربعین حسینی و فرهنگ انتظار وجود دارد و چگونه این حرکت عظیم میتواند جامعه را برای استقبال از ظهور حضرت ولیعصرعجلاللهتعالیفرجهالشریف و تحقق آرمانهای حکومت جهانی عدالت آماده سازد؟ پاسخ به این پرسشها، ما را با ابعاد عمیقتر و کمتر شناختهشدهی این پدیدهی بزرگ تمدنی آشنا خواهد کرد.