از قانون بپرس
آیا بر دریاها هم حقوقی حاکم است؟
کارشناس حقوقی :
نفیسه خانی
شکایت از جرایم محیط زیستی به کدام مرجع قضایی باید ارجاع شود؟
به‌طور معمول، به دادسراها و دادگاه‌های عمومی (جزایی) محل وقوع جرم. با این حال ممکن است برخی جرایم نیز در صلاحیت دادگاه‌های انقلاب قرار گیرد.
حقوق دریاها چیست؟
حقوق دریاها مشتمل بر مجموعه‌ی قواعد حاکم بر روابط بین‌المللی دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی در امور دریایی است.
منظور از حقوق دریایی چیست؟
حقوق دریایی انگلیسیAdmiralty law/Maritime law : مجموعه‌ای از قوانینی است که بر مسائل مربوط به حمل‌ونقل دریایی، مالکیت کشتی‌ها و خدمه آن و اختلافات دریایی خصوصی حاکم است. حقوق دریایی از زیرشاخه‌های حقوق داخلی و متناسب نظام‌های حقوقی حاکم بر کشورها ذیل حقوق مدنی یا حقوق تجارت تقسیم‌بندی می‌گردد.
کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) چیست؟
کنوانسیون حقوق دریاها که به اختصار به آن UNCLOS (United Nations Convention on the Law of the Sea) نیز می‌گویند، در واقع «قانون اساسی اقیانوس‌ها» است. این پیمان بین‌المللی، مجموعه‌ای از قوانین و قواعد است که تعیین می‌کند کشورها چه حقوقی در دریاها و اقیانوس‌ها دارند و چه وظایفی را باید انجام دهند.
چرا این کنوانسیون اهمیت دارد؟
بدون این قوانین، اقیانوس‌ها به محل جنگ‌های بی‌وقفه برای تصاحب منابع و مسیرهای تجاری تبدیل می‌شدند.UNCLOS تلاش می‌کند تا تعادلی میان «حق حاکمیت کشورها» و «آزادی دریانوردی جهانی» برقرار کند.
حوزه‌های مختلف در حقوق دریاها کدام‌اند؟
حقوق دریاها یک حوزه‌ی بسیار گسترده و چندجانبه است که از مسائل بسیار ساده (مانند عبور یک کشتی) تا مسائل بسیار پیچیده (مانند استخراج نفت در اعماق اقیانوس یا امنیت ملی) را در بر می‌گیرد. برای درک بهتر، می‌توان حوزه‌های مختلف حقوق دریاها را به ۵ دسته‌ی اصلی تقسیم کرد:
- حوزه‌ی حاکمیت و مرزبندی (Jurisdictional Areas): این حوزه به سؤال اصلی «این دریا متعلق به کیست؟» پاسخ می‌دهد و تعیین می‌کند هر کشور در کجا می‌تواند حکم‌رانی کند.
تعیین قلمروهای دریایی: مشخص کردن مرزهای آب‌های داخلی، دریای سرزمینی، منطقه مجاور ساحلی، منطقه اقتصادی انحصاری (EEZ) و قاره‌ای.
حقوق عبور: تعیین قوانین مربوط به «گذرهای بی‌درنگ» (Innocent Passage) برای کشتی‌ها در دریای سرزمینی و «گذرهای ترانزیتی» در تنگه‌ها.
حاکمیت بر فلات قاره: تعیین قوانین مربوط به کف اقیانوس و لایه‌های زیر آن. - حوزه‌ی مدیریت منابع و اقتصاد (Economic & Resource Management): این حوزه یکی از پرجنب‌وجوش‌ترین بخش‌هاست، زیرا با منافع مالی و انرژی کشورها گره خورده است.
منابع زیستی: مدیریت ماهیگیری، جلوگیری از صید بی‌رویه و تعیین سهمیه‌ها برای کشورها.
منابع غیرزیستی: قوانین استخراج نفت، گاز، مواد معدنی و انرژی‌های تجدیدپذیر (مانند انرژی باد در دریا) از کف و ستون آب.
منابع بین‌المللی: مدیریت منابعی که در «منطقه» (The Area) یا همان کف دریاهای بین‌المللی قرار دارند و متعلق به کل بشریت هستند. - حوزه‌ی امنیت و نظم دریایی (Maritime Security & Order): این حوزه به حفظ آرامش و جلوگیری از جرم و جنایت در دریاها می‌پردازد.
مبارزه با جرم: قوانین مربوط به مبارزه با قاچاق انسان، قاچاق مواد مخدر، راهزنی دریایی (Piracy) و تجارت غیرقانونی اسلحه.
امنیت ملی: تعیین میزان اختیارات کشورها برای بررسی کشتی‌های مشکوک در مناطق تحت کنترل خود.
دریانوردی و ایمنی: رعایت استانداردهای فنی کشتی‌ها، جلوگیری از برخورد و مدیریت ترافیک دریایی. - حوزه‌ی محیط زیست و حفاظت (Environmental Protection): با توجه به بحران‌های اقلیمی، این حوزه اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است.
پیشگیری از آلودگی: قوانین مربوط به جلوگیری از تخلیه‌ی روغن، زباله و مواد شیمیایی توسط کشتی‌ها یا صنایع ساحلی.
حفاظت از گونه‌ها: قوانین مربوط به حفاظت از گونه‌های در معرض خطر و اکوسیستم‌های حساس (مانند صخره‌های مرجانی).
تحقیقات علمی: تنظیم قوانین مربوط به انجام تحقیقات علمی در آب‌های سایر کشورها یا آب‌های آزاد. - حوزه‌ی حل اختلاف و فرآیندهای حقوقی (Dispute Settlement): وقتی دو کشور بر سر مرزها یا منابع با هم اختلاف پیدا می‌کنند، این حوزه وارد عمل می‌شود.
تفاوت بین آب‌های سرزمینی و منطقه‌ی اقتصادی انحصاری چیست؟
تفاوت بین دریای سرزمینی (Territorial Sea) و منطقه‌ی اقتصادی انحصاری (EEZ) یکی از کلیدی‌ترین مباحث در حقوق بین‌الملل دریاهاست. تفاوت اصلی این دو در میزان «حاکمیت» (Sovereignty) در مقابل «حقوق اقتصادی»(Sovereign Rights) است.
حق عبور بی‌ضرر در آب‌های سرزمینی چیست؟
حقوق عبور غیرمسلح و بی‌مانع کشتی‌های خارجی برای عبور سریع و آرام.
مسئولیت حمل‌ونقل دریایی چگونه است؟
حمل و نقل دریایی مسئولیت قراردادی دارد، اما در موارد خاص ممکن است مسئولیت‌های مختلف بر اساس قوانین بین‌المللی و ملی باشد.
مرزهای دریایی چگونه تعیین می‌شود؟
تعیین مرزهای دریایی مختص کشور‌هایی است که به آب‌های آزاد جهان دسترسی دارند. بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها، مرزهای دریایی به سه دسته آب‌های سرزمینی، آب‌های تحت نظارت و آب‌های منطقه‌ی انحصاری ـ اقتصادی یا فلات قاره تقسیم می‌شوند. بر این اساس مرز آب‌های سرزمینی به فاصله‌ی ۱۲ مایلی (هر مایل دریایی ۱۸۵۲ متر است) از خط مبدأ ساحلی هر کشور گفته می‌شود که حق کشتیرانی و استفاده از منابع دریایی تنها در انحصار کشور ساحلی است.
اگر ۱۲ مایل به مرزهای آبی سرزمینی هر کشوری اضافه کنیم، مرز آب‌های تحت نظارت آن کشور تشکیل می‌شود. یعنی تا فاصله‌ی ۲۴ مایلی از خط مبدا ساحلی محدود آب‌های تحت نظارت کشور‌هاست.
اما مرز آب‌های منطقه‌ی اقتصادی یا فلات قاره فاصله‌ای بسیار بیشتر از مرز آب‌های سرزمینی و تحت نظارت است. فاصله‌ی ۲۰۰ مایلی از خط مبدأ ساحل هر کشور به‌عنوان مرز آب‌های منطقه‌ی اقتصادی یا فلات قاره شناخته می‌شود که در این منطقه نیز کشور ساحلی حق استفاده از منابع زیر بستر دریا یا اکتشاف و استخراج نفت یا ماهیگیری را دارد.
سال شصت و یکم ـ شماره 2944