دنیای کوچک زیر دندان‌ها

وقتی انگشت‌ها سپر بلای اضطراب می‌شوند
علم روان‌شناسی به ما می‌گوید که جویدن ناخن (که در اصطلاح پزشکی به آن «اونیکوفاژی» می‌گویند) در اکثر مواقع یک مکانیسم دفاعی است. کودک نه برای لجبازی با شما، بلکه برای آرام کردن طوفان‌های درونی‌اش به این کار پناه می‌برد.
مثلاً «سامیار» شش‌ساله را تصور کنید که بعد از تولد برادر کوچکش، ناگهان شروع به جویدن ناخن کرده است. او نمی‌تواند بگوید: «مامان، من می‌ترسم دیگر مرا دوست نداشته باشی»، پس این فشار روانی را با دندان گرفتن ناخن‌هایش تخلیه می‌کند. در واقع، بدن کودک راهی پیدا می‌کند تا سطح کورتیزول (هورمون استرس) را با یک فعالیت فیزیکی تکرارشونده پایین بیاورد. این کار برای او مثل یک «دکمه آرامش» عمل می‌کند که در لحظات بحرانی آن را فشار می‌دهد.

چرا ناخن‌ها؟
همه چیز همیشه به اضطراب ختم نمی‌شود. گاهی دلیل این کار ساده‌تر از این حرف‌هاست و ریشه‌های متفاوتی در «کدگذاری» ذهنی کودک دارد:

• کنجکاوی و بی‌حوصلگی: گاهی کودک صرفاً چون «بیکار» است یا از روی کنجکاوی برای حس کردن بافت ناخن زیر دندان، این کار را شروع می‌کند. در اینجا کد رفتاری نشان‌دهنده نیاز به سرگرمی یا فعالیت ذهنی است.
• الگوبرداری: کودکان آینه‌ی ما هستند. اگر پدر یا مادری هنگام تماشای اخبار یا فکر کردن، گوشه‌ی لب یا ناخن خود را می‌جود، کودک یاد می‌گیرد که این روشِ مواجهه با دنیاست.
• کمال‌گرایی‌های کوچک: گاهی وجود یک ناصافی کوچک در ناخن، کودک کمال‌گرای ما را تحریک می‌کند تا با دندان آن را «صاف» کند و همین شروع یک چرخه بی‌پایان می‌شود.

چطور فشار را از روی انگشت‌ها برداریم؟
اگر می‌خواهید این عادت را از فرزندتان دور کنید، باید به‌جای جنگیدن با کودک با «علت‌ها» مواجه شوید. در ادامه چند راهکار را بررسی می‌کنیم:

1. کارآگاه شوید، نه قاضی: به‌جای دعوا کردن، مشاهده کنید. کودک چه زمانی ناخن می‌جود؟ وقتی معلم از او سؤال می‌پرسد؟ وقتی شب‌ها تنها در اتاقش است؟ یا وقتی کارتون مهیج می‌بیند؟ پیدا کردن «زمان طلایی» به شما کمک می‌کند تا ریشه‌ی آن کد رفتاری و منبع تنش را پیدا کنید.
2. قدرت «جایگزین‌های لمسی»: دستان کودک نیاز به اشغال شدن دارند. به‌جای اینکه بگویید «دستت را از دهانت دربیار»، چیزی به دستش بدهید که همان حس تخلیه‌ی انرژی را به او بدهد. یک توپ ضد استرس کوچک، خمیر بازی، یا حتی یک دستبند کشی که با مهره‌هایش بازی کند، می‌تواند تمرکز سیستم عصبی او را از دهان به دست‌ها منتقل کند.
   مغز کودک هنگام ناخن‌جویدن، در واقع به‌دنبال یک «تخلیه‌ی حسی» است. دستورِ ساده‌ی «نخور» یا «دستت را پایین بیاور»، مثل این است که به کسی که به‌شدت تشنه است بگویید «تشنه نباش!». او نیاز به جایگزینی دارد که همان سطح از آرامش یا درگیری حسی را به او بدهد. قانون طلایی در اینجا این است: «ما یک عادت را حذف نمی‌کنیم، بلکه آن را تغییر مسیر می‌دهیم.»
   وقتی متوجه می‌شوید ولع جویدن به سراغ کودک آمده، باید دست‌های او را به یک «مأموریت جدید» بفرستید تا حافظه‌ی عضلانی او از سمت دهان به‌سمت دیگری منحرف شود:
     الف) ابزارهای ضد استرس: لازم نیست حتماً اسباب‌بازی‌های گران‌قیمت بخرید. یک سنگ صاف و صیقلی، یک تکه پارچه‌ی مخمل نرم، یا حتی یک کِشِ پلاستیکی که کودک بتواند آن را دور انگشتانش بپیچد، می‌تواند نیاز او به لمس و فشار را ارضا کند. این اشیاء کوچک مثل یک «برق‌گیر» عمل می‌کنند و بار الکتریکی استرس را از ذهن کودک می‌گیرند و به نوک انگشتانش منتقل می‌کنند
     ب) خمیربازی و گل‌ورزی: یکی از بهترین جایگزین‌ها برای کودکانی که ناخن می‌خورند، کار با موادی است که مقاومت دارند. خمیربازی، اسلایم یا گل رس، فشار لازم را به بندهای انگشت وارد می‌کنند. این فشار فیزیکی به مغز پیام «تخلیه انرژی» را صادر می‌کند و نیاز به جویدن را به‌شدت کاهش می‌دهد.
     ج)مشغول‌سازی در لحظات بحرانی: اگر می‌دانید فرزندتان موقع تماشای تلویزیون یا شنیدن قصه ناخن می‌جود، از قبل برای دستان او برنامه‌ریزی کنید. یک ظرف کوچک حبوبات (نخود یا لوبیا) جلویش بگذارید تا آن‌ها را لمس کند، یا یک پازل ساده که هم‌زمان با گوش دادن، دستانش را هم درگیر نگه دارد.
     د) تغذیه‌ی جایگزین (بافت‌های ترد): گاهی جویدن ناخن به‌خاطر نیاز فکی کودک است. در این مواقع، دادن یک هویج ترد، تکه‌ای سیب یا ساقه‌ی کرفس به کودک، آن حسِ «گاز گرفتن و خرد کردن» را به شکلی سالم و بی‌خطر ارضا می‌کند.
   با این روش، شما به‌جای اینکه سدی در برابر رفتار کودک بسازید، برای آن یک «کانال خروجی» جدید حفر می‌کنید. دست‌هایی که مشغول خلق کردن، لمس کردن یا فشردن باشند، دیگر راه‌شان را به‌سمت دهان گم نمی‌کنند.
3. قانون «سکوت آگاهانه»: تذکر مداوم مثل بنزین روی آتش است. هر بار که می‌گویید «ناخنت رو نخور»، اضطراب کودک (و در نتیجه نیاز او به آن کد رفتاری) بیشتر می‌شود! به‌جای تذکر شفاهی، یک قرارداد محرمانه ببندید. مثلاً بگویید: «هر وقت دیدم داری ناخن می‌خوری، من فقط دستم را آرام روی شانه‌ات می‌گذارم تا خودت یادت بیفتد.» این کار به‌جای حس تقابل حس همکاری ایجاد می‌کند.
   بسیاری از ما تصور می‌کنیم وظیفه‌ی والدین، تذکر دادن مدام است؛ انگار که اگر یک بار نگوییم «نکن»، آن رفتار تا ابد ادامه می‌یابد. اما در مورد ناخن‌جویدن، تذکر کلامی دقیقاً مثل ریختن بنزین روی آتش است. وقتی شما با صدای بلند یا لحنی کلافه می‌گویید: «باز که داری ناخن می‌خوری!»، در واقع یک موج جدید از استرس را به‌سمت کودک روانه می‌کنید. حالا کودک نه‌تنها بابت آن تنش اولیه رنج می‌برد، بلکه بابت «ناتوانی در ترک عادت» و «ناامید کردن شما» هم دچار اضطراب مضاعف می‌شود. نتیجه؟ او برای آرام کردن این استرس جدید، ناخودآگاه بیشتر ناخن می‌جود!
   
   چرا سکوت، آگاهانه است؟
   سکوت آگاهانه به معنای نادیده گرفتن مشکل نیست، بلکه به معنای تغییر استراتژی از «تقابل مستقیم» به «حمایت غیرمستقیم» است. در این روش، ما به‌جای اینکه روی «انگشت» زوم کنیم، روی «آرامش» متمرکز می‌شویم.
   به‌جای اینکه در حضور دیگران یا حتی در خلوت با کلمات به او حمله کنید، در یک زمان خوشایند (مثلاً موقع قصه‌ی شب)، با او یک قرارداد ببندید. بگویید: «عزیزم، من می‌دونم که گاهی دستت بی‌اختیار می‌ره سمت دهانت و این اصلاً تقصیر تو نیست. بیا یک قرار سری بگذاریم؛ هر وقت دیدم داری این کار رو می‌کنی، من هیچی نمی‌گم، فقط خیلی آروم دستم رو روی شونت می‌گذارم یا مثلاً با هم یک چشمک ردوبدل می‌کنیم. این فقط بین من و توئه تا یادت بیفته دستت رو آزاد کنی.»
   در لحظه‌ای که می‌بینید مشغول جویدن است، به‌جای حرف زدن، یک لیوان آب به او بدهید، یا بپرسید: «میای این کتاب رو برام نگه داری؟» با این کار، بدون اینکه او را بابت رفتارش سرزنش یا شرمنده کرده باشید، دست‌هایش را از دهانش دور و او را به یک فعالیت دیگر دعوت کرده‌اید.
   سکوت آگاهانه به شما فرصت می‌دهد تا به‌جای بحث درباره‌ی ناخن، به‌دنبال ریشه‌ی آن لحظه بگردید. شاید در آن ثانیه که او ناخن می‌جود، سکوتِ شما و سپس یک آغوش گرم، بسیار مؤثرتر از هزاران بار گفتنِ «نکن» باشد. در واقع با این سکوت، شما به کودک پیام می‌دهید: «من تو را فراتر از این عادت می‌بینم و عشق من به تو، مشروط به جویدن یا نجویدن ناخن‌هایت نیست.»
   این روش، عزت‌نفس کودک را ترمیم می‌کند؛ چرا که او احساس نمی‌کند زیر ذره‌بین است، بلکه حس می‌کند یک شریک مهربان دارد که در سکوت، هوایش را دارد تا خودش بر این عادت غلبه کند.
4. اهمیت فیزیک ناخن: ناخن‌ها را همیشه کوتاه نگه دارید. لبه‌های تیز ناخن، بزرگ‌ترین وسوسه برای جویدن هستند. برای دختربچه‌ها استفاده از لاک‌های رنگی (در صورت تمایل خودشان) می‌تواند انگیزه‌ای باشد تا برای خراب نشدن زیبایی ناخن، از جویدن دست بردارند.
5. تقویت اعتمادبه‌نفس: بسیاری از کودکان با انجام کارهایی که در آن مهارت دارند (مثل نقاشی، ورزش یا کمک در آشپزی)، حس تسلط پیدا می‌کنند. هر چه کودک حس بهتری نسبت به توانمندی‌هایش داشته باشد، نیاز کمتری به رفتارهای تسکینی مثل ناخن‌جویدن خواهد داشت.
   کامران 5 ساله به‌تازگی شروع به ناخن جویدن کرده است. کامران همیشه با دست‌هایش کاری انجام می‌دهد. یا مشغول بازی کردن و به‌اصطلاح خودش تعمیر ماشین شارژی و دوچرخه‌اش است یا با چیزهای دیگری مشغول است. اما گاهی ناخن‌هایش را می‌جود. علاوه بر اینکه والدینش باید توجه کنند که چه زمان‌هایی کامران کوچولو ناخن می‌جود و علتش را دریابند، می‌توانند با مهارت‌هایی که به او در زمینه‌ی علایقش یاد می‌دهند، ناخن جویدن را از او دور کنند.

صبوری، تنها کلید قفل است
تغییر عادات رفتاری در کودکان، مثل رشد یک گیاه، زمان‌بر است. ممکن است یک هفته همه چیز خوب پیش برود و هفته بعد با یک امتحان مدرسه یا یک جروبحث کوچک با دوستش، یا دعوایی با برادر بزرگترش، دوباره همه‌ی ناخن‌ها برگردند به وضعیت اول. در این لحظات، به‌جای ناامیدی، کودک‌تان را در آغوش بگیرید. به یاد داشته باشید که انگشتان جویده شده، فریادِ بی‌صدای نیاز به آرامش هستند. وقتی محیط خانه امن، شاد و دور از سرزنش باشد، ناخن‌ها هم فرصت پیدا می‌کنند که دوباره بلند شوند و قد بکشند.

سال شصت و یکم ـ شماره 2944